Özəlləşdirmə payları və çekləri barədə 1993–2004-cü illərin qanunlarının, dövlət proqramlarının və Heydər Əliyevin tarixi çıxışlarının hüquqi təhlili
Azərbaycanın dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi tarixində özəlləşdirmə payları və çekləri məsələsinə yalnız keçmişdə həyata keçirilmiş iqtisadi kampaniya kimi yanaşmaq hüquqi həqiqəti tam əks etdirmir.
Bu məsələnin mahiyyətində dövlətin vətəndaşa verdiyi konkret əmlak hüququ, həmin hüquqa münasibətdə yaradılmış qanuni təminatlar, dövlətin ən yüksək səviyyədə xalqa açıqladığı iqtisadi siyasət və sonradan həmin hüququn taleyi ilə bağlı yaranmış konstitusion sual dayanır.
Burada əsas məsələ sadəcə “çeklərin müddəti bitdimi?” sualı deyil. Əsas məsələ budur: dövlət qanunla hər bir vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət əmlakından əvəzsiz pay verdiyini müəyyən etmiş, həmin payı qiymətli kağız vasitəsilə həyata keçirmək üçün sistem yaratmış, 2000-ci ildə də özəlləşdirmə çeklərini dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi kimi Qanunda saxlamışdırsa, həmin qanun qüvvədə ola-ola bu hüququn iqtisadi və hüquqi mahiyyəti qanundan aşağı hüquqi qüvvəli aktla faktiki olaraq aradan qaldırıla bilərmi?
Bu suala cavab vermək üçün sonrakı inzibati şərhlərdən deyil, dövlətin öz qanunlarından, Dövlət Proqramından, Prezident fərmanlarından, Konstitusiyadan və həmin dövrün birinci mənbələrindən başlamaq lazımdır.
I. 1993-CÜ İL QANUNU: VƏTƏNDAŞA “KAĞIZ” DEYİL, DÖVLƏT ƏMLAKINDAN PAY VERİLİRDİ
7 yanvar 1993-cü ildə qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 18-ci maddəsi özəlləşdirmə payının hüquqi mahiyyətini son dərəcə aydın müəyyən edirdi.
Qanunda özəlləşdirmə payı Azərbaycan Respublikasının hər bir vətəndaşına özəlləşdirilən dövlət mülkiyyətindən əvəzsiz verilən hissə kimi müəyyən edilirdi.
Bu norma fundamental hüquqi nəticə yaradırdı. Qanun vətəndaşa sadəcə müəyyən müddətdə istifadə ediləcək texniki kupon, güzəşt və ya sosial yardım vermirdi. Qanun dövlət mülkiyyətinin müəyyən hissəsinin vətəndaşa əvəzsiz pay şəklində verilməsini təsbit edirdi.
Deməli, özəlləşdirmə çekinin arxasında daha fundamental hüquq — özəlləşdirmə payı dayanırdı. Çek həmin hüququn qiymətli kağız formasında həyata keçirilməsi üçün yaradılmış vasitə idi.
Bu fərq bu gün də həlledicidir: pay — qanunla tanınmış hüquqi mənafelə bağlı anlayışdır; çek — həmin payın özəlləşdirmə prosesində reallaşdırılması üçün yaradılmış hüquqi və iqtisadi vasitədir.
II. 1995-Cİ İL: HEYDƏR ƏLİYEV ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİ PARLAMENTƏ TƏQDİM EDİR
30 iyun 1995-ci ildə Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi proqramının qəbul edilməsi məqsədilə parlamentə müraciət etmişdi.
Bu fakt göstərir ki, özəlləşdirmə çekləri təsadüfi inzibati qərarın məhsulu deyildi. Onların arxasında ardıcıl dövlət iradəsi dayanırdı: Prezidentin siyasi təşəbbüsü → qanunverici orqana təqdimat → parlamentin qərarı → qanunvericilik qaydasında qəbul edilən Dövlət Proqramı → vətəndaşlara verilən özəlləşdirmə payları və çekləri.
Burada “dövlətin vədi” anlayışının hüquqi mənası meydana çıxır. Dövlət başçısının xalqa təqdim etdiyi iqtisadi konsepsiya qanunverici orqan tərəfindən normativ hüquqi forma aldıqdan sonra artıq yalnız siyasi bəyanat deyil, dövlətin hüquqi iradəsinin tərkib hissəsinə çevrilir.
III. HEYDƏR ƏLİYEVİN ÖZƏLLƏŞDİRMƏ SİYASƏTİNİN MƏQSƏDİ
Heydər Əliyevin həmin dövrdəki çıxışları bütöv şəkildə qiymətləndirildikdə özəlləşdirmənin məqsədinin dövlət əmlakını sadəcə satmaqdan ibarət olmadığı görünür.
Məqsəd iqtisadiyyatın dövlət inhisarından çıxarılması, xüsusi mülkiyyət münasibətlərinin yaradılması, vətəndaşların yeni iqtisadi sistemə daxil edilməsi, sahibkarlığın və səhmdarlığın inkişaf etdirilməsi və nəticədə xalqın rifahının yüksəldilməsi idi.
Bu siyasətin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində vətəndaşların iştirakı üçün xüsusi hüquqi mexanizm — özəlləşdirmə payları və çekləri yaradılmışdı.
IV. 29 SENTYABR 1995-Cİ İL DÖVLƏT PROQRAMI: SİYASƏT HÜQUQİ MEXANİZMƏ ÇEVRİLİR
1995-ci il Dövlət Özəlləşdirmə Proqramı sadəcə icra hakimiyyətinin daxili fəaliyyət planı deyildi. O, özəlləşdirmə paylarının, çeklərin, çek hərraclarının və dövlət müəssisələrinin səhmlərinin özəlləşdirilməsinin konkret mexanizmlərini müəyyən edən normativ dövlət siyasəti sənədi idi.
Dövlət əvvəlcə vətəndaşın dövlət əmlakından pay almasını qanunla tanıdı, sonra həmin hüququn necə həyata keçiriləcəyini normativ səviyyədə müəyyən etdi.
Beləliklə, siyasi vəd hüquqi mexanizmə çevrildi; qanun hüquqi mövqe yaratdı; həmin mövqenin həyata keçirilməsi üçün dövlət özəlləşdirmə çeklərini və çek özəlləşdirməsi sistemini qurdu.
Bundan sonra vətəndaşın dövlətə etimadı yalnız siyasi etimad deyil, qanuna və dövlətin yaratdığı hüquqi mexanizmə etimad idi.
V. 1997-Cİ İL: QANUNDA NƏZƏRDƏ TUTULAN SİSTEM FAKTİKİ HƏYATA KEÇİRİLİR
1997-ci ildə özəlləşdirmə konsepsiyası nəzəri proqramdan real iqtisadi prosesə çevrildi. Vətəndaşlara dövlət özəlləşdirmə payları çek formasında təqdim edildi, çek hərracları və müəssisələrin səhmlərinin özəlləşdirilməsi mexanizmləri fəaliyyətə başladı.
14 may 1997-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin 579 nömrəli Fərmanı ilə “İxtisaslaşdırılmış çek investisiya fondları haqqında Əsasnamə” təsdiq edildi.
Bu institutun hüquqi məntiqi xüsusilə əhəmiyyətlidir: çek → investisiya fondu → özəlləşdirilən müəssisələrin səhmləri → səhmdar mülkiyyəti → gəlir əldə etmək imkanı.
Deməli, çekin iqtisadi mənası onu dərhal nağd pula çevirməkdən ibarət deyildi. Dövlət vətəndaşa onu kapital və səhmdarlıq aləti kimi istifadə etmək imkanı yaradan hüquqi infrastruktur qururdu.
Elmi və hüquqi dürüstlük naminə ayrıca qeyd edilməlidir ki, Heydər Əliyevin sözbəsöz “çeklərinizi satmayın” və ya “çekləri müəssisələrə qoyun, dividend alın” ifadəsini işlətdiyini təsdiqləyən 1997–1998-ci illərə aid orijinal stenoqram hazırda bu məqalənin sübut bazasına daxil edilmir. Lakin həmin fikrin iqtisadi məzmununa uyğun dövlət mexanizminin real olaraq yaradıldığı normativ sənədlərlə təsdiqlənir.
VI. 30 İYUL 1997-Cİ İL: AZƏRBAYCANIN YENİ İQTİSADİ MODELİ DÜNYAYA TƏQDİM OLUNUR
30 iyul 1997-ci ildə Vaşinqtonun Corctaun Universitetində çıxış edən Prezident Heydər Əliyev Azərbaycanın bazar iqtisadiyyatına və yeni mülkiyyət münasibətlərinə keçid istiqamətində iqtisadi islahatları sürətlə həyata keçirdiyini beynəlxalq auditoriyaya açıqlayırdı.
1997-ci ildə vətəndaşlara özəlləşdirmə çeklərinin verildiyi və dövlət müəssisələrinin səhmlərinin özəlləşdirildiyi bir dövrdə bu proses Azərbaycanın strateji iqtisadi seçiminin tərkib hissəsi kimi təqdim edilirdi.
Deməli, özəlləşdirmə müvəqqəti eksperiment deyil, dövlətin yeni mülkiyyət münasibətlərinə keçid siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri idi.
VII. 1998-Cİ İL: SƏHMLƏR VƏ ÖZƏL MÜLKİYYƏT MEXANİZMİ REAL İQTİSADİ HƏYATA DAXİL OLUR
1998-ci ildə Dövlət Proqramının konkret iqtisadi nəticələri artıq görünürdü: orta və iri dövlət müəssisələrinin səhmdar cəmiyyətlərinə çevrilməsi, onların səhmlərinin özəlləşdirilməsi və vətəndaşların bu prosesdə çeklər vasitəsilə iştirakı real hüquqi-iqtisadi prosesə çevrilmişdi.
Özəlləşdirmə çekinin məqsədi çekin özünü saxlamaq deyildi. Hüquqi-iqtisadi zəncir belə qurulmuşdu: dövlət əmlakı → vətəndaşın özəlləşdirmə payı → çek → çek hərracı və digər özəlləşdirmə üsulları → müəssisənin səhmi → xüsusi mülkiyyət → iqtisadi fayda.
Bu zəncir çekin sadəcə “kağız” olmadığını, vətəndaşın dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirakını təmin edən hüquqi vasitə olduğunu göstərir.
VIII. 6 NOYABR 1998-Cİ İL: ÖZƏLLƏŞDİRMƏNİN DAVAM ETDİRİLMƏSİ TƏLƏB OLUNUR
6 noyabr 1998-ci ildə Nazirlər Kabinetinin geniş iclasında Heydər Əliyev iqtisadi islahatların sürətlə davam etdirilməsini tələb edir və özəlləşdirmənin həmin islahatların əsas istiqamətlərindən biri olduğunu vurğulayırdı.
Ən mühüm məqam budur ki, 1998-ci ilin sonunda dövlət başçısının mövqeyi “özəlləşdirmə bitdi” deyildi. Əksinə, mövcud Dövlət Proqramının tam yerinə yetirilmədiyi qeyd edilir və 1999-cu ildən sonrakı dövr üçün özəlləşdirmənin davam etdirilməsinə yönəlmiş yeni proqramın, proqramın davamının və ya başqa tədbirlər sisteminin hazırlanması tələb olunurdu.
Bu vəziyyət özəlləşdirmə paylarını və çeklərini saxlayan vətəndaşların dövlət siyasətinin davam edəcəyinə olan inamının obyektiv əsasını daha da gücləndirirdi.
IX. “ÖZƏLLƏŞDİRMƏ MƏQSƏD DEYİL, VASİTƏDİR”: XALQIN RİFAHI İLƏ BAĞLANAN SİYASƏT
Heydər Əliyevin özəlləşdirmə siyasətinin fəlsəfəsi ondan ibarət idi ki, özəlləşdirmə iqtisadiyyatın inkişafına, gəlirlərin artmasına və nəticə etibarilə xalqın rifahının yaxşılaşmasına xidmət etməlidir.
Belə olan halda vətəndaşa verilmiş özəlləşdirmə payını yalnız müəyyən tarixədək istifadə ediləcək formal kağız proseduru səviyyəsinə endirmək həmin dövrün dövlət siyasətinin məqsədi ilə uzlaşmır.
Vətəndaşa verilmiş pay onun yeni mülkiyyət münasibətlərinə daxil olmasına, dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində real iqtisadi iştirakına xidmət etməli idi.
X. QANUNİ VƏ LEGİTİM GÖZLƏNTİ NECƏ YARANDI?
Vətəndaşın qanuni və legitim gözləntisi bir gündə yaranmadı. Onu dövlət özü mərhələlərlə formalaşdırdı.
Əvvəlcə qanun dövlət əmlakından hər bir vətəndaşa əvəzsiz pay verilməsini müəyyən etdi. Sonra Dövlət Proqramı həmin payın çek və özəlləşdirmə mexanizmləri vasitəsilə reallaşdırılmasını təşkil etdi. Daha sonra dövlət çekləri vətəndaşlara təqdim etdi, çek investisiya fondları yaratdı, müəssisələri səhmdar cəmiyyətlərinə çevirdi və səhmləri özəlləşdirməyə çıxardı.
1998-ci ilin sonunda isə dövlət başçısı özəlləşdirmənin davam etdirilməli olduğunu bildirirdi.
Belə bir hüquqi və institusional mühitdə vətəndaşın çekini saxlaması və onu sonrakı özəlləşdirmədə istifadə edə biləcəyinə inanması sadəcə şəxsi ümid deyildi. Bu gözlənti qanundan, Dövlət Proqramından, Prezident fərmanlarından, dövlət tərəfindən yaradılmış institutlardan və real özəlləşdirmə prosesindən doğurdu.
XI. “DÖVLƏTİN VƏDİ” NƏ DEMƏKDİR?
“Heydər Əliyevin xalqa vədi dövlətin vədidir” ifadəsi bu məqalədə emosional şüar kimi deyil, konkret hüquqi prosesin təsviri kimi işlədilir.
Dövlət başçısı müəyyən iqtisadi siyasəti xalqa təqdim edir; həmin siyasət qanunverici orqan tərəfindən hüquqi formaya salınır; vətəndaşın hüququ qanunla müəyyən edilir; dövlət həmin hüququ həyata keçirən qiymətli kağız və institutlar yaradır; vətəndaş isə öz davranışını bu hüquqi çərçivəyə güvənərək müəyyən edir.
Belə halda söhbət bir məmurun şifahi vədindən deyil, dövlət hakimiyyətinin qanunverici və icraedici institutlarının ardıcıl hüquqi davranışından gedir.
XII. PAYLA ÇEKİN HÜQUQİ FUNKSİYASINI BİR-BİRİNDƏN AYIRMAQ LAZIMDIR
Özəlləşdirmə payı ilə çek tam eyni hüquqi anlayış kimi qiymətləndirilməməlidir.
Pay — vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət əmlakından verilən hissə barədə qanuni hüquqi məzmunu ifadə edir. Çek isə həmin payın özəlləşdirmə prosesində həyata keçirilməsi üçün yaradılmış qiymətli kağız vasitəsidir.
Əgər sonradan çekin müəyyən istifadəsinə müddət qoyulubsa, ayrıca hüquqi sual yaranır: həmin müddət qanunla vətəndaşa verilmiş özəlləşdirmə payının və onun əmlak məzmununun özünü də ləğv edirdimi?
Əgər Qanun belə hüquqi nəticəni aydın və birbaşa şəkildə müəyyən etmirsə, qanundan aşağı hüquqi qüvvəli normativ aktın bu nəticəni yaratması normativ iyerarxiya və mülkiyyət hüququ baxımından ciddi konstitusion sual doğurur.
XIII. 2000-Cİ İL QANUNU: 1998-DƏ BAŞA ÇATMAYAN HÜQUQİ XƏTTİN DAVAMI
1998-ci ildən sonra baş verən hadisələr göstərir ki, Heydər Əliyevin özəlləşdirmə siyasəti 1995–1998-ci illər Dövlət Proqramının təqvim dövrü ilə sona çatmadı.
16 may 2000-ci ildə 878-IQ nömrəli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunu qəbul edildi.
Bu Qanun özəlləşdirmənin hüquqi mexanizmini yeni mərhələdə sistemləşdirdi və ən vacibi, dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) özəlləşdirmədə hüquqi funksiyasını Qanun səviyyəsində saxladı.
Beləliklə, 1998-ci ildə “özəlləşdirmə davam etməlidir” siyasəti 2000-ci ildə yeni qanunvericilik bazasında hüquqi davamını tapdı.
XIV. QANUNUN 1.0.1-Cİ MADDƏSİ: ÖZƏLLƏŞDİRMƏ “BU QANUNLA MÜƏYYƏN EDİLMİŞ QAYDALARA UYĞUN” APARILMALIDIR
2000-ci il Qanununun 1.0.1-ci maddəsi dövlət əmlakının özəlləşdirilməsini dövlət əmlakının bu Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara uyğun olaraq alıcıların mülkiyyətinə verilməsi kimi müəyyən edir.
Bu ifadə hüquqi mübahisənin mərkəzi nöqtələrindən biridir. Çünki özəlləşdirmə münasibətlərinin əsas qaydalarının Qanundan doğmalı olduğunu göstərir.
Bu baxımdan özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi funksiyasının, onların istifadəsinin və həmin hüququn sona çatmasının hüquqi əsasının hansı normativ səviyyədə müəyyən edilməli olması ayrıca konstitusion qiymətləndirmə tələb edir.
XV. QANUNUN 10-CU MADDƏSİ: ÇEKİN ÖDƏMƏ VASİTƏSİ STATUSU QANUNDA SAXLANILDI
2000-ci il Qanununun 10-cu maddəsi dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəmə vasitələrini müəyyən edir və dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi tanıyır.
Bu norma 1990-cı illərdə yaradılmış hüquqi mexanizmin 2000-ci ildə də aradan qaldırılmadığını göstərən əsas normativ dayaqlardan biridir.
Xronologiya belə tamamlanır: 1993 — vətəndaşa dövlət əmlakından pay; 1995 — Dövlət Proqramı; 1996–1997 — çeklərin və istifadə mexanizmlərinin yaradılması; 1998 — özəlləşdirmənin davam etdirilməsi siyasəti; 2000 — çeklərin dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi kimi Qanunda saxlanılması.
Bu səbəbdən özəlləşdirmə çeklərinin hüquqi taleyinə yalnız 1995–1998-ci illərin proqram müddəti prizmasından baxmaq hüquqi mənzərəni yarımçıq qoyur.
XVI. QANUNUN 12-Cİ MADDƏSİ: TƏDAVÜLDƏN ÇIXARILMA MEXANİZMİ NƏYƏ AİD İDİ?
2000-ci il Qanununun 12-ci maddəsi özəlləşdirmə prosesində ödəmə vasitəsi kimi təqdim edilən dövlət özəlləşdirmə paylarının (çeklərinin) və xarici investorlar tərəfindən təqdim olunan opsionların tədavüldən çıxarılması ilə bağlı qaydaları nəzərdə tutur.
Bu norma mühüm hüquqi sual doğurur: əgər Qanun tədavüldən çıxarılma mexanizmini özəlləşdirmədə ödəmə vasitəsi kimi təqdim olunan çeklərlə əlaqələndirirsə, vətəndaşın əlində qalan və ödəmə vasitəsi kimi təqdim edilməyən çeklərin və onların arxasında duran hüquqi mənafenin tam sona çatması hansı Qanun norması ilə əsaslandırılır?
Burada “istifadə müddətinin müəyyən edilməsi”, “qiymətli kağızın tədavüldən çıxarılması” və “qanunla yaradılmış əmlak məzmunlu hüququn sona çatması” eyni hüquqi hadisə kimi qəbul edilə bilməz. Hər birinin ayrıca hüquqi əsası və nəticəsi göstərilməlidir.
XVII. KONSTİTUSİYA: BU HÜQUQİ ARDICILLIĞIN ƏN YÜKSƏK TƏMİNATI
Heydər Əliyevin prezidentliyi dövründə 12 noyabr 1995-ci il referendumunda qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası mülkiyyət hüququnu və normativ hüquqi aktların iyerarxiyasını ən yüksək hüquqi səviyyədə müəyyən etdi.
Konstitusiyanın 13-cü maddəsi mülkiyyətin toxunulmazlığını və dövlət tərəfindən müdafiəsini konstitusion prinsip kimi təsbit edir.
Konstitusiyanın 29-cu maddəsi hər kəsin mülkiyyət hüququnu tanıyır və mülkiyyət hüququna təminat verir.
Konstitusiyanın 94-cü maddəsi mühüm ictimai münasibətlərin və hüquqların ümumi qaydalarının qanunla müəyyən edilməsinin qanunverici hakimiyyətin səlahiyyətində olduğunu göstərən konstitusion çərçivə yaradır.
Konstitusiyanın 147-ci maddəsinə görə Konstitusiya Azərbaycan Respublikasında ən yüksək və birbaşa hüquqi qüvvəyə malikdir.
Konstitusiyanın 149-cu maddəsi normativ hüquqi aktların hüquqa və haqq-ədalətə əsaslanmasını və daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik aktlara zidd olmamasını tələb edən hüquqi iyerarxiyanı müəyyən edir.
Buna görə çeklər məsələsində mübahisə təkcə iqtisadi alətin istifadə müddəti barədə deyil. Əsas sual Qanunla tanınmış hüquqi mövqenin və əmlak məzmununun qanundan aşağı hüquqi qüvvəli aktla hansı həddə dəyişdirilə bilməsi barədədir.
XVIII. 11 İYUN 2004-CÜ İL 75 NÖMRƏLİ FƏRMAN: KONSTİTUSİON KOLLİZİYANIN YARANDIĞI NÖQTƏ
11 iyun 2004-cü ildə “Azərbaycan Respublikasında dövriyyəyə buraxılmış dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadənin müddətinin uzadılması haqqında” 75 nömrəli Prezident Fərmanı qəbul edildi.
Fərman dövlət özəlləşdirmə paylarından dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi zamanı ödəniş vasitəsi kimi istifadə üçün son müddət müəyyən etdi və həmin müddətdən sonrakı hüquqi rejimlə bağlı nəticələr yaratdı.
Məhz burada əsas normativ-hüquqi kolliziya sualı meydana çıxır: bir tərəfdə 2000-ci il Qanununun 1.0.1-ci maddəsində özəlləşdirmənin Qanunla müəyyən edilmiş qaydalara uyğun aparılması tələbi və 10-cu maddədə çeklərin ödəmə vasitəsi statusu; digər tərəfdə isə həmin hüquqi funksiyaya müddət qoyan aşağı hüquqi qüvvəli normativ akt.
Bu kolliziyanın həlli iqtisadi məqsədəuyğunluqla deyil, Konstitusiya, Qanun və normativ hüquqi aktların iyerarxiyası ilə aparılmalıdır.
XIX. ƏSAS KONSTİTUSİON SUAL
Məsələnin mahiyyəti bir sualda cəmlənir:
16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Qanunun 10-cu maddəsi dövlət özəlləşdirmə paylarını (çeklərini) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi kimi tanıdığı və həmin qanun norması qüvvədə qaldığı halda, 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Prezident Fərmanı ilə bu qanuni hüquqi funksiyanın müddətlə məhdudlaşdırılması və nəticədə vətəndaşların həmin hüquqdan faktiki istifadə edə bilməməsi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 13, 29, 94, 147 və 149-cu maddələrinin tələblərinə uyğundurmu?
Əgər bu iki normativ akt arasında ziddiyyətin olmadığı hesab edilirsə, bu mövqe konkret hüquqi normalarla əsaslandırılmalıdır.
Əgər Prezident Fərmanının Qanunun 10-cu maddəsində nəzərdə tutulan ödəmə vasitəsi statusuna belə hüquqi nəticə verə bildiyi iddia olunursa, bunun konstitusion və qanuni əsası göstərilməlidir.
Əgər 1 yanvar 2011-ci ildən sonra vətəndaşların əlində qalan çeklərlə bağlı bütün əmlak məzmunlu hüquqların tam sona çatdığı iddia edilirsə, həmin nəticəni yaradan konkret Qanun norması göstərilməlidir.
XX. ƏKS MÖVQENİ MÜDAFİƏ EDƏN HƏR KƏSİN CAVAB VERMƏLİ OLDUĞU SUAL
Bu məqalədə irəli sürülən mövqe siyasi ittiham kimi deyil, normativ aktlardan doğan hüquqi tələb kimi təqdim olunur.
Bu mövqenin əksini müdafiə edən hər hansı dövlət orqanı, vəzifəli şəxs və ya hüquqşünas konkret sualı hüquqi əsaslarla cavablandırmalıdır:
Qanunun 10-cu maddəsi qüvvədə olduğu halda, həmin maddənin dövlət özəlləşdirmə çeklərinə verdiyi ödəmə vasitəsi statusunu və vətəndaşın həmin hüquqi mexanizmdən doğan əmlak mənafeyini tam aradan qaldıran hansı eyni və ya daha yüksək hüquqi qüvvəli Qanun norması mövcuddur?
Cavab sadəcə “müddət bitib” ifadəsi ola bilməz. Çünki mübahisənin özü həmin müddətin hansı hüquqi qüvvəli aktla müəyyən edilməsinin və bu aktın Qanunun yaratdığı hüquqi vəziyyətə belə nəticə verməyə səlahiyyətli olub-olmamasının araşdırılmasıdır.
Deməli, cavab konkret olmalıdır: hansı Qanun? hansı maddə? hansı hüquqi mexanizm? hansı konstitusion əsas?
XXI. KONSTİTUSİYA MƏHKƏMƏSİ QARŞISINDA DAYANAN MƏSƏLƏ İQTİSADİ DEYİL — KONSTİTUSİON MƏSƏLƏDİR
Vətəndaşların Konstitusiya Məhkəməsinə müraciətində qaldırılan əsas məsələ dövlətin iqtisadi siyasətinin məhkəmə tərəfindən müəyyən edilməsi deyil.
Məsələ daha fundamental xarakter daşıyır: Qanun qüvvədə ola-ola ona zidd hüquqi nəticə qanundan aşağı hüquqi qüvvəli normativ akt və inzibati praktika vasitəsilə yaradıla bilərmi?
Əgər qanunla yaradılmış hüquqi mövqe fərmanla faktiki olaraq istifadəsiz hala gətirilə bilirsə, normativ hüquqi aktların iyerarxiyasının mənası nədir?
Əgər dövlətin özü yaratdığı, qanunlar, proqramlar, fərmanlar və institutlarla möhkəmləndirdiyi hüquqi gözlənti sonradan mahiyyəti üzrə hüquqi qiymətləndirilmədən nəticəsiz qala bilirsə, vətəndaşın dövlətin qəbul etdiyi Qanuna etimadı necə qorunmalıdır?
Vətəndaşlar bildirirlər ki, Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim edilmiş şikayətdə məhz bu əsas normativ ziddiyyət qaldırılsa da, həmin konstitusion suala mahiyyəti üzrə hüquqi cavab verilməyib. Bu iddianın özü də hüquqi dövlət baxımından açıq və əsaslandırılmış cavab tələb edir.
XXII. VİCDAN VƏ HÜQUQUN KƏSİŞDİYİ NÖQTƏ
Bu məsələ yalnız hüquq kitablarının dili ilə izah ediləcək abstrakt kolliziya deyil. Qanun və dövlət siyasəti vətəndaşa müəyyən hüquqi ümid verəndə, insan öz davranışını buna uyğun qurur: çekini saxlayır, gələcək özəlləşdirmədə istifadə edəcəyinə inanır, dövlətin sözünə və qanununa etimad edir.
İllər sonra həmin vətəndaşa yalnız “müddət bitib” demək hüquqi sualı cavablandırmır. Çünki vətəndaşın soruşduğu budur: mənə dövlət əmlakından pay verən Qanunun hüquqi nəticəsi hansı Qanunla sona çatdırıldı?
Bu sualın cavablandırılması heç kimin əleyhinə yönəlmiş tələb deyil. Əksinə, dövlətin öz hüquqi ardıcıllığını, Konstitusiyanın aliliyini və vətəndaşın dövlətə inamını qorumaq tələbidir.
Əgər bu məsələni Azərbaycan dövlətini, onun hüquqi ənənəsini və Heydər Əliyevin qurduğu dövlətçilik xəttini sevən bir məmur, hüquqşünas və ya dövlət rəhbərliyinə yaxın şəxs oxuyursa, ondan tələb olunan emosional mövqe deyil: yalnız qanunun dediyini görmək, normativ ziddiyyətə hüquqi cavab vermək və vətəndaşın dövlətə etimadının dəyərini nəzərə almaqdır.
XXIII. VƏTƏNDAŞLARIN MÜRACİƏTLƏRİ VƏ İCTİMAİ ÇAĞIRIŞ
Özəlləşdirmə payları ilə bağlı vətəndaşların Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim etdikləri şikayətin mətni ilə aşağıdakı keçiddən tanış olmaq mümkündür:
Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim edilmiş şikayətin mətni
Vətəndaşların bildirdiyinə görə, sosial şəbəkədə fəaliyyət göstərən “Özəlləşdirmə Çekləri” qrupunda on minlərlə ailəni təmsil edən iştirakçı var və çoxsaylı ailələr məsələ ilə bağlı Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə müraciətlər göndərməkdə davam edirlər.
Prezidentə ünvanlanmış müraciətin nümunəsi və məsələ üzrə toplanmış əsaslandırmalarla aşağıdakı keçiddən tanış olmaq mümkündür:
https://mega.nz/file/CJ9lwaCb#cta03yKPA-2nMOObAteAoCq79jHMcfBjbu1tTB_uFAI
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə müraciət nümunəsi
Bu müraciətlərin mahiyyəti qarşıdurma yaratmaq deyil. Məqsəd dövlətin ən yüksək səviyyəsində bu hüquqi sualın tam, obyektiv və Konstitusiyaya uyğun şəkildə araşdırılmasına nail olmaqdır.
Vətəndaşların gözləntisi budur ki, Azərbaycan dövlətinin öz qanununa, hüquqi dövlət prinsipinə və mülkiyyət hüququna bağlılığı məhz belə çətin hüquqi məsələlərin açıq, əsaslandırılmış və ədalətli həllində özünü göstərsin.
NƏTİCƏ: HEYDƏR ƏLİYEVİN XALQA VƏDİ QANUNDA YAŞAYIR
Özəlləşdirmə paylarının tarixini yalnız çeklərin buraxıldığı tarixlə başlatmaq və onların istifadəsinə sonradan qoyulmuş məhdudiyyətlə bitirmək hüquqi həqiqəti tam əks etdirmir.
Bu tarixin başlanğıcında dövlətin vətəndaşa özəlləşdirilən dövlət əmlakından pay verməsi haqqında Qanun dayanır. Ardınca Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə formalaşdırılmış özəlləşdirmə siyasəti, 1995-ci il Dövlət Proqramı, vətəndaşlara verilmiş çeklər, çek hərracları, investisiya fondları, səhmdar cəmiyyətlərinin yaradılması və dövlət müəssisələrinin səhmlərinin özəlləşdirilməsi gəlir.
1998-ci ildə Heydər Əliyev özəlləşdirmənin bitdiyini deyil, davam etdirilməli olduğunu bildirirdi. 2000-ci ildə isə bu hüquqi-siyasi xətt yeni Qanunda davam etdirildi: dövlət özəlləşdirmə payları (çekləri) dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində ödəmə vasitəsi kimi Qanunda saxlanıldı.
Beləliklə, Heydər Əliyevin xalqa təqdim etdiyi özəlləşdirmə siyasəti yalnız siyasi bəyanat səviyyəsində qalmadı. Siyasət hüquqi mexanizmə çevrildi. Hüquqi mexanizm vətəndaşa dövlətin qanununa etimad etmək üçün əsas verdi.
Bu gün əsas məsələ “köhnə çeklərin” yalnız iqtisadi qiyməti deyil. Məsələ dövlətin öz Qanununa münasibətidir. Məsələ vətəndaşın dövlətin verdiyi hüquqa etibar edib-edə bilməməsidir. Məsələ Qanunun fərmandan üstünlüyü və Konstitusiyanın aliliyidir.
Qanunla verilmiş hüquq yalnız hüquqa uyğun qaydada məhdudlaşdırıla və ya sona çatdırıla bilər. Qanunla yaradılmış hüquqi vəziyyətin taleyi qanundan aşağı hüquqi qüvvəli aktla həll edilirsə, bunun konkret konstitusion və qanuni əsası göstərilməlidir.
QANUNUN 10-CU MADDƏSİ QÜVVƏDƏ OLDUĞU HALDA, HƏMİN QANUNLA ÖDƏMƏ VASİTƏSİ KİMİ TANINMIŞ DÖVLƏT ÖZƏLLƏŞDİRMƏ PAYLARININ (ÇEKLƏRİNİN) HÜQUQİ FUNKSİYASI PREZİDENT FƏRMANI İLƏ FAKTİKİ OLARAQ ARADAN QALDIRILA BİLƏRMİ?
Bu suala Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və qanunları əsasında aydın və əsaslandırılmış hüquqi cavab verilməsi yalnız çek sahiblərinin maddi marağı üçün deyil, dövlətin öz qanununa, hüquqi müəyyənliyə və vətəndaşın etimadına münasibəti baxımından əhəmiyyətlidir.
Bu, keçmişə qayıtmaq tələbi deyil. Bu, dövlətin öz hüquqi sözünün bu gün də dəyər daşıdığını göstərmək tələbidir.
Konstitusiya Məhkəməsi bu günə qədər əsas KONSTİTUSİON SUALA cavab verməyib? Aşşağıdakı Linkdən baxa bilərsiz.
https://mega.nz/file/SNVHEZBL#aHsIEBO9EYSiP7IdWNR2FYvUfELE2rLhzS6YMfNGQi8
Bu səbəbdən 100-lərlə vətəndaşın inamı və ümüdlərini Cənab Prezidentədir. Şikayət yazanlar Prezident Aparatında qeydə alınır , lakin bu günə qədər hələ HÜQUQİ ƏSASLANDIRILMIŞ cavab verilməyib.
ƏSAS RƏSMİ HÜQUQİ MƏNBƏLƏR
1. “Dövlət əmlakının özəlləşdirilməsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının 16 may 2000-ci il tarixli 878-IQ nömrəli Qanunu
2. “Azərbaycan Respublikasında dövriyyəyə buraxılmış dövlət özəlləşdirmə paylarından (çeklərindən) istifadənin müddətinin uzadılması haqqında” 11 iyun 2004-cü il tarixli 75 nömrəli Fərman
3. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası
4. 1995–1998-ci illərdə dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi Dövlət Proqramı ilə bağlı rəsmi normativ baza
DOSTLAR CƏNAB PREZİDENTƏ İNANIN.
MƏKTUB YAZIN.
ÖZƏLLƏŞDİRMƏ ÇEKLƏRİNİZİ SATMAYIN.
