Azərbaycan torpaqlarında Qafqaz Albaniyası irsi.
Ermənistanın, ümumiyyətlə Qafqaz Albaniyası irsinə belə reaksiyası irqçilik kimi qiymətləndirilə bilər. Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan torpaqlarında mövcudluğu dünya tarix elminə yaxşı məlumdur. Ermənistan cəmiyyətində Qafqaz Albaniyasının və onun mədəni irsinin inkarı, faktiki irqçilikdir. Ermənistan həqiqətə dözümsüzdür. Azərbaycan Respublikasının ərazisindəki bütün tarixi və mədəni abidələr Azərbaycan dövlətinə və xalqına məxsusdur, dövlət tərəfindən bütün məsuliyyəti ilə qorunur. Qafqaz Albaniyası Azərbaycanın qədim tarixində mühüm yer tutan dövlət qurumlarından biri olmaqla yanaşı, bütövlükdə Cənubi Qafqazın siyasi və mədəni tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Əsrlər boyu bu coğrafiyada müxtəlif xalqlar, tayfalar və dini icmalar yaşayıb, öz mədəniyyətlərini formalaşdırıblar. Bu mürəkkəb tarixi proseslərin nəticəsi olaraq Azərbaycan ərazisində zəngin və çoxqatlı maddi-mədəni irs meydana gəlib. Qafqaz Albaniyasının tarixi haqqında məlumatlar qədim və orta əsr mənbələrində öz əksini tapıb. Müxtəlif dövrlərə aid yazılı mənbələr, arxeoloji materiallar, epiqrafik nümunələr və memarlıq abidələri Albaniya dövlətinin region tarixindəki rolunu araşdırmaq üçün mühüm elmi baza yaradır. Bu baxımdan Qafqaz Albaniyasının tarixini siyasi mülahizələrdən uzaq, mövcud elmi faktlar əsasında öyrənmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən qədim yaşayış məskənləri, arxeoloji komplekslər, qalalar, məbədlər və digər tarixi abidələr bu ərazilərin qədim və zəngin mədəni keçmişindən xəbər verir. Qəbələ şəhərinin qədim Albaniyanın siyasi mərkəzlərindən biri olması ilə bağlı tarixşünaslıqda aparılan araşdırmalar da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş maddi nümunələr regionda yüksək inkişaf etmiş şəhər mədəniyyətinin mövcudluğunu göstərir. Qafqaz Albaniyasının xristian irsi isə ayrıca elmi və mədəni əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində mövcud olan qədim kilsə və monastır kompleksləri bu coğrafiyada xristianlığın tarixi inkişafını öyrənmək baxımından mühüm mənbələrdir. Bu abidələr yalnız dini tikililər deyil, eyni zamanda regionun memarlıq, sənət və sosial tarixinin öyrənilməsi üçün qiymətli nümunələrdir. Tarixi irsin mənsubiyyəti məsələsinə gəldikdə isə burada ən mühüm meyar elmi yanaşmadır. Hər hansı tarixi abidə və ya mədəni irs nümunəsi haqqında fikir yürüdərkən onun yerləşdiyi coğrafiya, tarixi mənbələr, memarlıq xüsusiyyətləri, arxeoloji materiallar, kitabələr və digər faktlar kompleks şəkildə nəzərdən keçirilməlidir. Tarixi faktları siyasi məqsədlərə uyğunlaşdırmaq, yaxud müəyyən irsi başqa xalqa aid etmək cəhdləri elmi obyektivliyə ziddir. Təəssüf doğuran məqam ondan ibarətdir ki, Ermənistan cəmiyyətinin müəyyən dairələrində Qafqaz Albaniyası irsinə münasibətdə inkarçı mövqe nümayiş etdirilir. Belə yanaşma tarixi proseslərin obyektiv öyrənilməsinə deyil, milli-siyasi stereotiplərin qorunmasına xidmət edir. Halbuki tarix elminin əsas vəzifəsi keçmişi siyasi baxışlara uyğunlaşdırmaq yox, mövcud faktları araşdırmaq və nəticələri elmi şəkildə ortaya qoymaqdır. Tarixi irsin inkar edilməsi heç bir halda sağlam elmi diskussiyanın əlaməti sayıla bilməz. Əksinə, fərqli baxışlara dözümlü yanaşmaq, arxiv sənədlərini və arxeoloji materialları müqayisəli şəkildə araşdırmaq, beynəlxalq elmi əməkdaşlığı genişləndirmək daha doğru yoldur. Qafqaz kimi mürəkkəb və çoxqatlı tarixə malik regionda bu yanaşma xüsusilə vacibdir. Azərbaycan ərazisindəki tarixi-mədəni irsin qorunması dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşən abidələrin bərpası, konservasiyası, elmi tədqiqi və gələcək nəsillərə çatdırılması istiqamətində işlər həyata keçirilir. Bu siyasətin əsas mahiyyəti yalnız milli tarixə aid hesab edilən abidələrin deyil, Azərbaycan ərazisində mövcud olan bütün mədəni irsin qorunmasına yönəlib. Xüsusilə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə tarixi və mədəni irsin vəziyyətinin araşdırılması yeni faktların üzə çıxarılması baxımından mühüm mərhələdir. Uzun illər ərzində həmin ərazilərdəki bir sıra abidələrin dağıdılması, zədələnməsi və baxımsız vəziyyətə düşməsi ilə bağlı faktlar araşdırılır. Hazırda bu irsin inventarlaşdırılması, sənədləşdirilməsi, qorunması və bərpası istiqamətində müxtəlif layihələr həyata keçirilir. Qafqaz Albaniyası irsi məsələsində Azərbaycan üçün əsas məqsədlərdən biri də bu tarixi irsin beynəlxalq elmi ictimaiyyətə düzgün təqdim edilməsidir. Bunun üçün arxeoloji tədqiqatların genişləndirilməsi, elmi nəşrlərin hazırlanması, muzey ekspozisiyalarının zənginləşdirilməsi və xarici alimlərlə əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu məsələdə beynəlxalq təşkilatların və xarici ekspertlərin də obyektiv mövqe nümayiş etdirməsi vacibdir. Mədəni irsin qorunması universal prinsipdir və siyasi qarşıdurmaların predmetinə çevrilməməlidir. Hər bir tarixi abidənin taleyinə onun real tarixi və mədəni dəyəri baxımından yanaşılmalıdır. Qafqaz Albaniyası irsinin Azərbaycan ərazisində qorunması həm də ölkənin qədim tarixinin müxtəlif mərhələlərinin gələcək nəsillərə çatdırılması deməkdir. Azərbaycan xalqının tarixi yalnız bir dövrlə məhdudlaşmır. Ölkənin ərazisində müxtəlif tarixi mərhələlərə aid çoxsaylı mədəniyyətlərin izləri mövcuddur və bu zənginlik Azərbaycan tarixinin özünəməxsusluğunu formalaşdırır. Burada mühüm bir məqamı da qeyd etmək lazımdır: tarixi irsin qorunması hansısa başqa xalqın mədəniyyətinə qarşı çıxmaq anlamına gəlməməlidir. Əksinə, hər bir xalqın və icmanın tarixi irsinə hörmət göstərilməsi sivil və sağlam münasibətlərin əsasını təşkil edir. Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş müxtəlif mədəniyyətlərin öyrənilməsi və qorunması bu torpaqların tarixinin daha dolğun şəkildə təqdim edilməsinə imkan verir. Bu baxımdan Qafqaz Albaniyası irsinə qarşı inkarçı münasibət regionun ümumi tarixinin obyektiv araşdırılmasına maneə yaradır. Tarixi həqiqətlərdən qorxmaq və ya onları qəbul etməmək əvəzinə, elmi araşdırmaların nəticələri ilə üzləşmək, mübahisəli məsələləri alimlər arasında açıq diskussiya yolu ilə həll etmək daha məqsədəuyğundur. Azərbaycanın mövqeyi isə aydındır: ölkə ərazisindəki tarixi və mədəni irs qorunmalı, elmi şəkildə araşdırılmalı və gələcək nəsillərə çatdırılmalıdır. Qafqaz Albaniyası da bu zəngin irsin mühüm hissələrindən biridir. Onun tarixi və mədəni irsinin öyrənilməsi Azərbaycan tarixinin qədim mərhələlərinin daha dərindən tədqiqinə imkan verir. Qafqaz Albaniyası irsi siyasi mübahisələrin deyil, elmi araşdırmaların mövzusu olmalıdır. Tarixi faktları inkar etmək və ya onları siyasi məqsədlərə uyğunlaşdırmaq heç bir cəmiyyətin gələcəyinə xidmət etmir. Əksinə, tarixi həqiqətlərə obyektiv yanaşmaq, mədəni irsi qorumaq və gələcək nəsillərə olduğu kimi ötürmək regionda qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə şərait yarada bilər. Azərbaycan torpaqlarında qorunan Qafqaz Albaniyası irsi bu ərazilərin qədim tarixinin mühüm göstəricilərindən biridir. Bu irsin qorunması Azərbaycan dövlətinin və cəmiyyətinin tarixi-mədəni məsuliyyətidir. Tarixə hörmət, elmi obyektivlik və mədəni irsin qorunması isə yalnız Azərbaycanın deyil, bütövlükdə regionun gələcəyi üçün mühüm dəyər olaraq qalır.
Mehbarə Əhmədova – Pensiyaçı
