Qafqaz Albaniyası qədim və erkən orta əsrlər dövründə Cənubi Qafqazın siyasi, mədəni və dini tarixində mühüm rol oynamış dövlət qurumlarından biridir. Onun tarixi irsi müasir Azərbaycanın ərazisində yerləşən çoxsaylı tarixi və mədəni abidələrdə öz əksini tapmışdır. Qafqaz Albaniyasının tarixi, dövlətçilik ənənələri, xristianlıqla bağlılığı, memarlıq nümunələri və yazılı irsi Azərbaycan tarixinin mühüm tərkib hissələrindən biri kimi tədqiq edilir. Qafqaz Albaniyasının ərazisi müxtəlif tarixi dövrlərdə dəyişsə də, onun əsas siyasi və mədəni mərkəzləri indiki Azərbaycan Respublikasının ərazisi ilə sıx bağlı olmuşdur. Qəbələ kimi qədim şəhərlərin, eləcə də Şəki, Qax, Zaqatala, Oğuz, Qəbələ və digər bölgələrdə mövcud olan qədim dini və memarlıq abidələrinin tədqiqi Albaniya tarixinin öyrənilməsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu ərazilərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində müxtəlif maddi-mədəniyyət nümunələri, yaşayış məskənləri, istehkamlar, dini tikililər və qəbir abidələri aşkar edilmişdir. Qafqaz Albaniyasının irsi xüsusilə xristianlıq tarixi baxımından diqqətəlayiqdir. Albaniya ərazisində xristianlığın erkən dövrlərdən yayılması nəticəsində çoxsaylı dini tikililər meydana gəlmişdir. Bu abidələr Qafqazda xristian mədəniyyətinin formalaşması və inkişafının araşdırılması üçün mühüm mənbələrdir. Azərbaycan ərazisində yerləşən qədim kilsələr, monastırlar və digər dini tikililər regionun mürəkkəb və çoxşaxəli tarixini əks etdirir. Bu baxımdan Qafqaz Albaniyası irsi yalnız bir xalqın və ya bir dövrün tarixi ilə məhdudlaşmır. Bu irs Cənubi Qafqazın qədim tarixinin mühüm hissəsidir. Onun obyektiv və elmi şəkildə araşdırılması region xalqları arasında tarixi həqiqətlərin daha düzgün anlaşılmasına xidmət edə bilər. Tarixi irsə münasibətdə əsas prinsip elmi faktlara, arxeoloji materiallara, yazılı mənbələrə və beynəlxalq elmi metodologiyaya əsaslanmaq olmalıdır. Təəssüf ki, Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsi ilə bağlı müxtəlif siyasi və ideoloji yanaşmalar da mövcuddur. Xüsusilə Ermənistan cəmiyyətində Albaniya irsinin erməni tarixi ilə əlaqələndirilməsi və ya onun Azərbaycan ərazisindəki mövcudluğunun müxtəlif formalarda şübhə altına alınması Azərbaycan tərəfindən ciddi etirazla qarşılanır. Tarixi faktların siyasi məqsədlərlə təhrif edilməsi və ya müəyyən mədəni irsin mənsubiyyətinin yalnız etnik yanaşma əsasında izah olunması elmi tarixşünaslığın prinsiplərinə uyğun deyil. Tarixə münasibətdə irqçi və ya etnik üstünlükçü yanaşmaların yolverilməzliyi xüsusi vurğulanmalıdır. Hər hansı xalqın tarixi və mədəni irsini yalnız öz etnik kimliyi baxımından mənimsəməyə çalışmaq, digər xalqların tarixdəki rolunu inkar etmək və ya onların mədəni irsini görünməz hala gətirmək sağlam elmi yanaşma sayıla bilməz. Buna görə də Qafqaz Albaniyası irsi ətrafında aparılan müzakirələrdə emosional və siyasi iddialardan daha çox, elmi sübutlara və tarixi mənbələrə üstünlük verilməlidir. Qafqaz Albaniyasının Azərbaycan torpaqlarında mövcudluğu Azərbaycan tarixşünaslığında geniş şəkildə araşdırılmış mövzulardan biridir. Azərbaycan alimləri tərəfindən arxeoloji qazıntılar, tarixi mənbələr və qədim yaşayış məskənləri əsasında Albaniya dövlətinin siyasi və mədəni tarixi öyrənilmişdir. Bu araşdırmalar nəticəsində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yerləşən tarixi abidələrin Albaniya dövrünün tarixi və mədəni mənzərəsini öyrənmək baxımından mühüm əhəmiyyət daşıdığı göstərilmişdir. Azərbaycan ərazisində qorunub saxlanılan Qafqaz Albaniyası irsinə münasibət yalnız milli məsələ kimi deyil, həm də ümumdünya mədəni irsinin qorunması kontekstində qiymətləndirilməlidir. Tarixi abidələr müəyyən bir ərazidə yaşayan insanların keçmişi haqqında məlumat verən mühüm mənbələrdir. Onların qorunması gələcək nəsillərin öz tarixini öyrənməsi baxımından vacibdir. Eyni zamanda bu abidələr bəşəriyyətin ortaq mədəni sərvətinin bir hissəsi kimi də böyük dəyərə malikdir. Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən tarixi və mədəni abidələrin qorunması dövlətin mühüm vəzifələrindən biridir. Dövlət tərəfindən müxtəlif dövrlərə aid tarixi abidələrin bərpası, konservasiyası və mühafizəsi istiqamətində tədbirlər həyata keçirilir. Qafqaz Albaniyası dövrünə aid olduğu hesab edilən dini və memarlıq abidələrinin də tədqiqi və qorunması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Mədəni irsin qorunması məsələsində dini və etnik mənsubiyyət üzərindən ayrı-seçkiliyə yol verilməməlidir. Tarixi abidələrin hansı dövrdə və hansı siyasi qurumun mövcudluğu şəraitində yaradıldığını müəyyən etmək üçün elmi tədqiqatlar aparılmalı, onların qorunması isə beynəlxalq mədəni irsin mühafizəsi prinsiplərinə uyğun şəkildə həyata keçirilməlidir.
Zərdab rayon üzrə gənclər və idman sektorunun əməkdaşı- Ehtiram Osmanov
