Vətən müharibəsinə aparan əsas amillər və Azərbaycanın tarixi mövqeyi
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə nəticələnən Vətən müharibəsi uzun illər davam edən münaqişənin, işğal siyasətinin və nəticəsiz diplomatik prosesin fonunda baş vermişdir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatların tarixi səbəblərini anlamaq üçün münaqişənin əvvəlki dövrünə və beynəlxalq vasitəçilik prosesinin nəticələrinə nəzər salmaq vacibdir.
Münaqişənin nizamlanması məqsədilə 1992-ci ildə ATƏM-in Minsk prosesi yaradılmış, Minsk qrupu münaqişənin siyasi yolla həlli üçün danışıqlar platforması kimi formalaşdırılmışdır. ATƏT-in məlumatına görə, Minsk qrupu 1992-ci ildə yaradılmış və əsas məqsədi münaqişənin siyasi həllinə şərait yaratmaq olmuşdur. Lakin uzun illər davam edən danışıqlar prosesi yekun siyasi nəticə ilə başa çatmamışdır.
Beynəlxalq hüquqi sənədlər baxımından isə Azərbaycanın mövqeyinin mühüm əsaslarından biri BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr olmuşdur. Həmin qətnamələrdə atəşkəsə çağırışla yanaşı, Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması və münaqişənin danışıqlar yolu ilə həlli məsələləri əks olunmuşdur. Məsələn, 822 saylı qətnamə Kəlbəcər rayonundan və Azərbaycanın digər işğal olunmuş ərazilərindən qüvvələrin dərhal çıxarılmasını tələb etmiş, 853 saylı qətnamə Ağdam rayonunun işğalını pisləyərək işğalçı qüvvələrin geri çəkilməsini tələb etmişdir. 874 və 884 saylı qətnamələrdə də işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılma və sülh prosesinin davam etdirilməsi ilə bağlı tələblər öz əksini tapmışdır.
Azərbaycan bütün bu illər ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həllinə üstünlük verdiyini və beynəlxalq hüquq çərçivəsində danışıqlar prosesində iştirak etdiyini bildirirdi. Bununla yanaşı, işğalın davam etməsi, atəşkəs rejiminin pozulması və cəbhə xəttində baş verən hərbi insidentlər vəziyyətin getdikcə daha da gərginləşməsinə səbəb olurdu. 2016-cı ilin Aprel döyüşləri və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən hərbi toqquşmalar da münaqişənin həll olunmamış qalmasının yaratdığı təhlükələri bir daha göstərdi.
Nəhayət, 2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan mövqelərinə və yaşayış məntəqələrinə ağır artilleriyadan istifadə etməklə zərbələr endirməsi yeni və daha genişmiqyaslı hərbi qarşıdurmaya gətirib çıxardı. Azərbaycan Prezidentinin həmin gün xalqa müraciətində yaşayış məntəqələrinin və hərbi mövqelərin atəşə tutulduğu bildirildi. Azərbaycan tərəfinin rəsmi məlumatına görə, həmin hücum nəticəsində mülki əhali və hərbçilər arasında itkilər baş vermişdir.
Sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri bir sıra əraziləri nəzarətə götürdü və hərbi əməliyyatlar 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatla dayandırıldı. Azərbaycan Prezidentinin 2020-ci il 6 noyabr tarixli sərəncamında da sentyabrın 27-dən etibarən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əks-hücum əməliyyatlarına başladığı və bir sıra rayonların işğaldan azad edildiyi qeyd edilmişdir.
Vətən müharibəsi üç onillikdən artıq davam edən münaqişənin nəticəsiz danışıqlar yolu ilə həll edilməməsi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icra olunmaması, davamlı hərbi gərginlik və 2020-ci ilin sentyabrında baş verən hərbi toqquşmalar fonunda meydana çıxmışdır. 44 günlük müharibə Azərbaycanın müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmuş, ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində yeni mərhələnin əsasını qoymuşdur.
Fazil Kərimov – Zərdab rayonu, İsaqbağı kənd sakini, təqaüddə olan müəllim
