Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində də geniş yayılıb
Qafqaz Albaniyası irsi haqqında danışarkən Şəki yaxınlığında yerləşən Kiş kəndindəki qədim məbədi xüsusi qeyd etmək lazımdır. Kiş məbədi Azərbaycanın ən tanınmış qədim xristian abidələrindən biridir. Rəsmi irs mənbələrində bu abidə Qafqaz Albaniyası ilə bağlı kilsə kimi təqdim olunur. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində məbədin yerləşdiyi ərazidə daha qədim dövrlərə aid dini fəaliyyət izləri də aşkar edilib. Kiş məbədi bizə bir daha göstərir ki, Azərbaycanın şimal-qərb bölgələri minilliklər ərzində müxtəlif mədəniyyətlərin və dini ənənələrin inkişaf etdiyi mühüm ərazilərdən olub.Bu gün Kiş məbədini ziyarət edən insan yalnız qədim bir tikiliyə baxmır. Əslində o, Azərbaycanın tarixinin çox qədim bir səhifəsi ilə tanış olur. Qafqaz Albaniyası irsinin mühüm hissələrindən biri də yazı mədəniyyətidir. Alban əlifbasının yaradılması qədim Azərbaycanın mədəni tarixində mühüm hadisələrdən biri hesab olunur.
Yazının meydana gəlməsi həmin dövrdə elm, dini düşüncə və mədəniyyətin inkişafı üçün böyük imkan yaradıb. Alban yazılı irsi uzun müddət ərzində müxtəlif səbəblərdən kifayət qədər qorunmayıb və bu sahədə araşdırmalar hələ də davam edir. Bu gün alimlər qədim mənbələri, kitabələri, əlyazmaları və arxeoloji materialları araşdırmaqla Qafqaz Albaniyasının dili, mədəniyyəti və dini həyatı haqqında daha çox məlumat əldə etməyə çalışırlar. Müasir elmi tədqiqatlarda Qafqaz Albaniyasının irsi arxeologiya, tarix, etnologiya, memarlıq, epiqrafika və linqvistika kimi müxtəlif istiqamətlər üzrə öyrənilir.
Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində də geniş yayılıb. Qarabağda yerləşən bir sıra qədim məbədlər və monastırlar alban xristian memarlığının mühüm nümunələri kimi araşdırılır.
Bu abidələrin öyrənilməsi xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki uzun illər ərzində Qarabağın tarixi və mədəni irsi ətrafında müxtəlif mübahisələr və saxtalaşdırmalar aparılıb. Buna görə də tarixi abidələrə münasibətdə əsas prinsip elmi faktlara, arxeoloji materiallara, yazılı mənbələrə və obyektiv tədqiqatlara əsaslanmaq olmalıdır.
Azərbaycanın alimləri tərəfindən Qafqaz Albaniyasının Qarabağdakı irsi ilə bağlı müxtəlif araşdırmalar aparılıb. Bu istiqamətdə nəşr olunan elmi materiallarda qədim məbədlərin memarlıq xüsusiyyətləri, kitabələri və tarixi vəziyyəti araşdırılır.
Məhz buna görə Qafqaz Albaniyasının öyrənilməsi yalnız tarixçilərin deyil, arxeoloqların, memarların, dilçilərin, etnoqrafların və digər mütəxəssislərin birgə fəaliyyətini tələb edir.
Gülnaz Məmmədova – Zərdab şəhər sakini, təqaüdçü
