Qafqaz Albaniyası irsi və erməni revanşizminin tarixi həqiqətə münasibəti
Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri regionda formalaşmış yeni reallıqların beynəlxalq ictimaiyyət tərəfindən yerində müşahidə olunması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Səfər zamanı tarixi-mədəni abidələrə, o cümlədən Gəncəsər və Xudavəng monastır komplekslərinə göstərilən diqqət bir daha sübut edir ki, Qarabağın tarixi və mədəni irsi ilə bağlı məsələlərə emosional və siyasi iddialar deyil, obyektiv yanaşma hakim olmalıdır. Son günlər erməni revanşist dairələrinin bu səfərə və xüsusilə həmin abidələrə münasibətdə nümayiş etdirdiyi reaksiyalar isə tarixi irsin siyasi mübarizə predmetinə çevrilməsinin yeni nümunəsi kimi diqqəti cəlb edir.
Qafqaz Albaniyasının tarixi irsi bu məsələnin ən mühüm istiqamətlərindən biridir. Qafqazın qədim dövlətçilik tarixində mühüm yer tutan Albaniya dövlətinin siyasi və mədəni təsir dairəsi bugünkü Azərbaycanın böyük hissəsini əhatə etmişdir. Bu tarixi reallıq Azərbaycan ərazisində mövcud olan bir sıra qədim xristian abidələrinin tarixinin araşdırılması baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Xudavəng və Gəncəsər kimi komplekslərə münasibətdə əsas məsələ onları hansı müasir siyasi kimliyə uyğunlaşdırmaq deyil, onların formalaşdığı tarixi mühiti elmi və obyektiv şəkildə araşdırmaqdır.
Təəssüf doğuran məqam ondan ibarətdir ki, Ermənistanın bəzi dairələri Qafqaz Albaniyasının irsinin Azərbaycan ərazisində mövcudluğunu qəbul etməkdə belə çətinlik çəkirlər. Tarixi faktların siyasi məqsədlərə uyğun seçilməsi və müəyyən mədəni irsin yalnız bir etnosun müstəsna mülkiyyəti kimi təqdim edilməsi elmi yanaşmadan uzaqdır. Tarix heç bir xalqın siyasi maraqlarına uyğun yenidən yazılmamalıdır.
Burada əsas sual ortaya çıxır: Əgər Azərbaycan ərazisindəki qədim xristian irsi mütləq şəkildə yalnız bir müasir etnik kimliyin tarixi kimi təqdim edilirsə, onda Ermənistan ərazisində əsrlər boyu yaşamış azərbaycanlıların yaratdığı tarixi-mədəni irsə münasibətdə niyə eyni prinsip tətbiq edilmir? Tarixi irsə münasibətdə belə seçici yanaşma obyektivlik prinsipini zədələyir və etnik mənsubiyyətə əsaslanan ayrı-seçkilikçi düşüncəni gücləndirir.
Azərbaycanın mövqeyi isə bundan tamamilə fərqlidir. Azərbaycan Respublikası ərazisində yerləşən tarixi və mədəni abidələr onların dini və etnik mənşəyindən asılı olmayaraq dövlət tərəfindən qorunur. Bu yanaşma mədəni irsin siyasi məqsədlər üçün mənimsənilməsinə deyil, onun qorunmasına və gələcək nəsillərə çatdırılmasına əsaslanır. Gəncəsər və Xudavəng kimi abidələrin beynəlxalq nümayəndələrə göstərilməsi də məhz bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın xarici işlər nazirinin müavini Hikmət Hacıyev də Gəncəsər və Xudavəngi qədim Qafqaz Albaniyasının xristian irsi ilə əlaqələndirib.
Bu baxımdan diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura səfəri yalnız bir səfər deyil, həm də tarixi həqiqətlərin yerində müşahidə edilməsi baxımından mühüm hadisədir. Bu səfər göstərir ki, həqiqəti siyasi şüarlar deyil, tarixi məkanlar, abidələr və real faktlar müəyyən edir. Ermənistan cəmiyyətində tarixi həqiqətə münasibət dəyişməli, revanşist yanaşmaların yerini obyektiv tarixçilik və qarşılıqlı hörmət tutmalıdır. Çünki davamlı sülh yalnız sərhədlərin deyil, düşüncələrin də dəyişməsi ilə mümkündür. Azərbaycanın mövqeyi isə aydındır: tarixi irs qorunmalı, saxtalaşdırılmamalı və heç bir siyasi məqsəd naminə bir xalqın digər xalqın tarixi üzərində üstünlüyünü əsaslandırmaq üçün istifadə edilməməlidir.
Abdulbağı Fazilli – Zərdab şəhər sakini, fəal gənc
