Naxçıvan çox zəngin tarixə və mədəniyyətə, o cümlədən memarlıq mədəniyyətinə malikdir.
Naxçıvan Azərbaycanın qədim və zəngin tarixə malik diyarlarından biridir. Bu qədim torpağın hər qarışında xalqımızın keçmişini, milli-mədəni dəyərlərini və dövlətçilik ənənələrini əks etdirən izlər var. Prezident İlham Əliyevin 11 avqust 2026-cı ildə Naxçıvana səfəri zamanı Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə də bu məsələlərə xüsusi diqqət yetirilib. Dövlətimizin başçısının vurğuladığı kimi, “Naxçıvan çox zəngin tarixə və mədəniyyətə, o cümlədən memarlıq mədəniyyətinə malikdir.” Bu fikir Naxçıvanın Azərbaycan tarixində və mədəniyyətində tutduğu mühüm yeri aydın şəkildə ifadə edir.
Naxçıvanın tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Burada aparılan arxeoloji araşdırmalar qədim insanların bu ərazidə məskunlaşdığını göstərir. Naxçıvan həm də müxtəlif tarixi dövrlərdə elm, sənətkarlıq, ticarət və mədəniyyət mərkəzlərindən biri olub. Rəsmi tarixi mənbələrdə Naxçıvan Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi təqdim edilir. Naxçıvanın zənginliyini göstərən əsas sahələrdən biri də memarlıqdır. Bu torpaqda müxtəlif əsrlərə aid qala, məscid, türbə və digər tarixi tikililər qorunub saxlanılır. Onların arasında Möminə Xatın türbəsi xüsusi yer tutur. XII əsrə aid bu möhtəşəm abidə Naxçıvan memarlıq məktəbinin ən qiymətli nümunələrindən biridir. Araşdırmalarda Möminə Xatın türbəsinin orta əsrlərdə Azərbaycanın yüksək memarlıq mədəniyyətinə malik olduğunu göstərən mühüm abidələrdən biri olduğu qeyd edilir. Naxçıvan memarlıq məktəbinin inkişafında Əcəmi Naxçıvaninin böyük rolu olub. Onun yaratdığı əsərlər Azərbaycan memarlığının tarixində mühüm iz qoyub. Bu abidələr təkcə daşdan və kərpicdən qurulmuş tikililər deyil. Onlar xalqımızın zövqünü, sənət bacarığını, dünyagörüşünü və öz dövrünün yüksək tikinti mədəniyyətini gələcək nəsillərə çatdıran canlı tarix nümunələridir.
Naxçıvanın tarixi yalnız ayrı-ayrı abidələrdən ibarət deyil. Burada qədim yaşayış məskənləri, arxeoloji materiallar, Gəmiqaya qayaüstü təsvirləri və digər mədəni irs nümunələri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu irsin öyrənilməsi Naxçıvanın Azərbaycan tarixindəki yerinin daha dərindən araşdırılmasına imkan verir.
Bu gün Naxçıvanın tarixi və mədəni irsinin qorunması, öyrənilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələrdən biridir. Son illərdə Naxçıvanın tarixinin araşdırılması istiqamətində elmi işlərin aparılması, tarix və mədəniyyət abidələrinin qeydə alınması və öyrənilməsi üçün mühüm işlər görülüb. Naxçıvanın zəngin memarlıq irsi bu gün də öz əhəmiyyətini qoruyur. Qədim abidələrə baxarkən biz yalnız keçmişi görmürük. Həm də həmin dövr insanlarının necə düşündüyünü, necə yaratdığını və öz mədəniyyətinə necə dəyər verdiyini anlayırıq.
Zərdab rayon Gəlmə kənd tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru-Rasif Qaçayev
