İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası.
Azərbaycan Respublikasının 2020-ci ildə Vətən müharibəsi nəticəsində işğaldan azad edilmiş ərazilərinin bərpası müasir dövrdə həyata keçirilən ən genişmiqyaslı post-münaqişə yenidənqurma proseslərindən biri kimi çıxış edir. Bu proses təkcə infrastrukturun yenilənməsi deyil, eyni zamanda regionun sosial-iqtisadi həyatının tamamilə yenidən qurulması, dayanıqlı inkişaf modelinin formalaşdırılması və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsini əhatə edir. Bu çərçivədə Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında formalaşmış sıx strateji əməkdaşlıq xüsusi rol oynayır və bərpa prosesinin sürətlənməsinə, keyfiyyətinə və beynəlxalq səviyyədə dəstəyin genişlənməsinə mühüm töhfə verir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası Azərbaycan dövlətinin strateji prioritetlərindən biri kimi müəyyən edilmişdir. Bu ərazilərdə genişmiqyaslı mina təmizləmə əməliyyatları aparılır, yol infrastrukturu, enerji təminatı, su və rabitə sistemləri yenidən qurulur, şəhər və kəndlərin “ağıllı şəhər” və “ağıllı kənd” konsepsiyası əsasında planlaşdırılması həyata keçirilir. Füzuli, Zəngilan, Laçın, Şuşa və Cəbrayıl kimi rayonlarda yeni infrastruktur layihələrinin icrası regionun müasir iqtisadi zonaya çevrilməsini hədəfləyir. Bu prosesdə Azərbaycan ilə Türkiyə arasında əməkdaşlıq strateji və praktiki müstəvidə çoxşaxəli xarakter daşıyır. İlk növbədə, Türkiyə şirkətləri bərpa və yenidənqurma layihələrində fəal iştirak edir. Yol tikintisi, körpü və tunel inşası, yaşayış komplekslərinin salınması və mühəndislik xidmətləri sahəsində Türkiyə təcrübəsi və texnologiyası geniş şəkildə tətbiq olunur. Bu əməkdaşlıq yalnız iqtisadi deyil, həm də texniki və institusional bilik mübadiləsi baxımından əhəmiyyətlidir. Xüsusilə nəqliyyat infrastrukturunun bərpası və inkişafı sahəsində iki ölkənin birgə fəaliyyəti diqqət çəkir. Zəngəzur dəhlizi perspektivi, Horadiz–Ağbənd dəmir yolu xətti və avtomobil yollarının yenidən qurulması regionun beynəlxalq nəqliyyat şəbəkəsinə inteqrasiyasını gücləndirir. Bu layihələr Azərbaycanın tranzit imkanlarını artırmaqla yanaşı, Türkiyə ilə birbaşa logistik əlaqələrin daha da möhkəmlənməsinə şərait yaradır. Enerji təminatı sahəsində də əməkdaşlıq mühüm yer tutur. Azad edilmiş ərazilərin elektrik enerjisi ilə təmin olunması, yeni yarımstansiyaların qurulması və “yaşıl enerji zonası” konsepsiyasının həyata keçirilməsi Türkiyənin enerji və mühəndislik sahəsindəki təcrübəsi ilə dəstəklənir. Xüsusilə bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadə, günəş və külək elektrik stansiyalarının planlaşdırılması regionun ekoloji cəhətdən dayanıqlı inkişafına xidmət edir. Şəhərsalma və memarlıq sahəsində də Türkiyə-Azərbaycan əməkdaşlığı yüksək səviyyədə həyata keçirilir. Şuşa, Füzuli və Zəngilan şəhərlərinin yenidən qurulmasında müasir urbanistika prinsipləri tətbiq olunur. Bu yanaşma tarixi-mədəni irsin qorunması ilə yanaşı, müasir şəhər infrastrukturunun yaradılmasını təmin edir. Şuşanın mədəni paytaxt statusunun bərpası və burada həyata keçirilən layihələr iki ölkənin ortaq mədəni irsə verdiyi dəyərin göstəricisidir. Humanitar sahədə əməkdaşlıq da bərpa prosesinin mühüm tərkib hissəsidir. Məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə doğma yurdlarına qaytarılması, sosial xidmətlərin təşkili, təhsil və səhiyyə infrastrukturunun qurulması istiqamətində birgə təşəbbüslər həyata keçirilir. Türkiyənin müvafiq qurumları bu sahədə həm texniki dəstək, həm də təcrübə mübadiləsi ilə prosesə töhfə verir. İşğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası eyni zamanda Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyinin real təzahürü kimi çıxış edir. 2021-ci il Şuşa Bəyannaməsində təsbit edilən qarşılıqlı dəstək və əməkdaşlıq prinsipləri bu regionda həyata keçirilən layihələrdə öz praktiki ifadəsini tapır. Bu əməkdaşlıq yalnız bərpa prosesini sürətləndirmir, həm də regionda uzunmüddətli sülhün və sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası Azərbaycan dövlətinin strateji inkişaf konsepsiyasının əsas istiqamətlərindən biri olmaqla yanaşı, Türkiyə ilə sıx əməkdaşlıq şəraitində həyata keçirilən genişmiqyaslı regional transformasiya layihəsidir. Bu proses iqtisadi inkişafı, infrastruktur modernizasiyasını və sosial rifahın yüksəldilməsini təmin etməklə yanaşı, iki ölkə arasında mövcud olan sarsılmaz strateji müttəfiqliyin real və davamlı nəticələrini nümayiş etdirir.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı İmanova Xanım
