“İkili standartlar” siyasəti
Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsi ətrafında beynəlxalq münasibətlərin ən çox müzakirə olunan məsələlərindən biri beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərinin müxtəlif siyasi situasiyalarda eyni ardıcıllıqla tətbiq edilməməsi ilə bağlı iradlar və “ikili standartlar” anlayışıdır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, 1990-cı illərdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərini işğal etməsi, yüz minlərlə insanın öz yaşayış yerlərindən didərgin salınması və BMT Təhlükəsizlik Şurasının işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edən qətnamələrinin uzun illər icra olunmaması beynəlxalq reaksiyanın qeyri-bərabərliyini nümayiş etdirən əsas nümunələrdən biridir. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü təsdiqlənmiş, Kəlbəcər, Ağdam, Zəngilan və digər işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edilmişdi. Qətnamələrin hər biri Təhlükəsizlik Şurasında yekdilliklə qəbul olunmuşdu. Xüsusilə 822 saylı qətnamədə Kəlbəcər rayonundan və Azərbaycanın digər yeni işğal olunmuş ərazilərindən “işğalçı qüvvələrin” dərhal çıxarılması tələb edilirdi. 853 saylı qətnamədə Ağdam rayonunun və digər ərazilərin ələ keçirilməsi pislənir, işğalçı qüvvələrin dərhal və tam geri çəkilməsi tələb olunurdu. Eyni sənəddə dövlətlər münaqişənin intensivləşməsinə gətirib çıxara biləcək silah və sursat tədarükündən çəkinməyə çağırılırdı. 884 saylı qətnamə isə Zəngilan rayonu və Horadiz şəhərinin işğalını ayrıca qeyd edir və həmin ərazilərdən də qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. Beləliklə, beynəlxalq hüquqi müstəvidə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı mövqe 1993-cü ildən etibarən olduqca aydın şəkildə sənədləşdirilmişdi. Lakin əsas problem qətnamələrin qəbul edilməsindən daha çox onların icra mexanizmlərinin nəticəsiz qalması idi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etsə də, 1994-cü il atəşkəsindən sonra formalaşmış status-kvo təxminən 26 il davam etdi. Bu müddət ərzində Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsi faktiki olaraq Azərbaycan hökumətinin nəzarətindən kənarda qaldı. 2005-ci ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun faktaraşdırıcı missiyası Dağlıq Qarabağın ətrafındakı yeddi rayonda vəziyyəti araşdırmışdı. Bu fakt göstərirdi ki, beynəlxalq vasitəçilik prosesi davam etdiyi halda, BMT qətnamələrində ifadə olunan ərazi məsələsi uzun müddət həll olunmamış qalırdı. Azərbaycanın “ikili standart” kimi qiymətləndirdiyi məqamlardan biri də ondan ibarətdir ki, dünyanın müxtəlif bölgələrində ərazi bütövlüyü prinsipinin pozulması hallarında bəzi dövlətlər daha sərt siyasi və iqtisadi tədbirlərə əl atarkən, Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı eyni səviyyəli və davamlı məcburetmə mexanizmləri tətbiq edilmədi. Burada mühüm fakt ondan ibarətdir ki, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü il qətnamələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını açıq şəkildə təsdiqləsə də, həmin tələblərin icrası üçün ayrıca sanksiya rejimi yaradılmadı. Bu, Azərbaycanın uzun illər ərzində beynəlxalq sistemə yönəltdiyi əsas iradlardan biri olmuşdur. Eyni zamanda, digər münaqişələrdə tətbiq edilən konkret tədbirlərlə Qarabağ münaqişəsinə münasibətin müqayisəsi siyasi qiymətləndirmə tələb etdiyindən, belə müqayisələrdə hər bir hadisənin hüquqi və geosiyasi kontekstini ayrıca nəzərə almaq lazımdır. Məsələnin digər mühüm tərəfi beynəlxalq vasitəçilikdə ərazi bütövlüyü prinsipinin tanınması ilə onun praktiki nəticəyə çevrilməsi arasındakı fərqdir. ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində hazırlanmış həll konsepsiyalarında Azərbaycanın ətraf rayonlarının qaytarılması, məcburi köçkünlərin geri dönməsi, Dağlıq Qarabağın gələcək statusu və təhlükəsizlik məsələləri birlikdə nəzərdən keçirilirdi. Deməli, beynəlxalq vasitəçilik Dağlıq Qarabağın statusunu Azərbaycanın ərazi bütövlüyündən tamamilə ayrı məsələ kimi təqdim etmirdi. Problem bu prinsiplərin real siyasi razılaşmaya çevrilməsində idi. Bununla yanaşı, “ikili standartlar” mövzusunda faktoloji yanaşma üçün beynəlxalq mövqelərin zamanla dəyişdiyini də nəzərə almaq lazımdır. Məsələn, Avropa İttifaqı 2023-cü ildə Azərbaycanın və Ermənistanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünə dəstəyini eyni vaxtda bəyan etmiş, 1991-ci il Almatı Bəyannaməsinə əsaslanaraq hər iki dövlətin ərazi bütövlüyünün tanınmasını vurğulamışdı. Bu, göstərir ki, müasir mərhələdə beynəlxalq aktorların rəsmi mövqeləri yalnız bir tərəfin ərazi bütövlüyü ilə məhdudlaşmır. Buna görə “ikili standartlar” tezisini daha çox müəyyən tarixi mərhələlərdə beynəlxalq reaksiyaların fərqliliyi və BMT qətnamələrinin icrasında yaranmış boşluqlar kontekstində əsaslandırmaq daha dəqiqdir. Digər tərəfdən, 2020-ci ildən sonrakı dövrdə beynəlxalq reaksiyalar da müxtəlif istiqamətlərdə formalaşıb. Avropa İttifaqı həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsini dəfələrlə vurğulayıb, eyni zamanda hərbi əməliyyatlar, mülki əhalinin vəziyyəti, humanitar çıxış və insan hüquqları ilə bağlı ayrıca mövqelər ifadə edib. 2023-cü ilin sentyabr hadisələri zamanı Aİ Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü tanıdığını bildirməklə yanaşı, Qarabağdakı erməni əhalisinin hüquqları və təhlükəsizliyi ilə bağlı da konkret çağırışlar edib. Bu fakt göstərir ki, beynəlxalq hüquqda ərazi bütövlüyü ilə yanaşı, mülki əhalinin hüquqları və humanitar məsələlər də paralel şəkildə nəzərdən keçirilir. Bu baxımdan “ikili standartlar” məsələsinin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə hüquqi prinsiplərin mövcudluğu ilə onların praktiki icrası həmişə eyni səviyyədə olmur. Azərbaycan ərazilərinin işğalı ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri bunun konkret nümunəsidir: sənədlər işğalı pisləmiş və qüvvələrin çıxarılmasını tələb etmişdi, lakin qətnamələr uzun müddət tam icra olunmamışdı. Eyni zamanda, beynəlxalq aktorların sonrakı illərdə həm Azərbaycanın, həm də Ermənistanın suverenliyi və ərazi bütövlüyünü tanıması onu göstərir ki, məsələni bütövlükdə “dünya Ermənistanın tərəfində idi” kimi sadələşdirmək də faktoloji baxımdan doğru olmaz. “ikili standartlar” tezisinin ən güclü faktoloji əsası Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri ilə bağlı 1993-cü ildə qəbul edilmiş BMT Təhlükəsizlik Şurası qətnamələrinin mövcudluğu və onların uzun müddət tam icra edilməməsidir. BMT-nin ali siyasi orqanı Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təsdiqləmiş, işğalçı qüvvələrin çıxarılmasını tələb etmiş və münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllini dəstəkləmişdi. Lakin bu hüquqi mövqe uzun illər ərzində faktiki vəziyyətin dəyişməsinə gətirib çıxarmadı. Məhz hüquqi prinsiplərlə onların tətbiqi arasındakı bu fərq Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlərdə “ikili standartlar” kimi qiymətləndirdiyi siyasətin əsas predmetlərindən birini təşkil edir.
Zərdab rayon üzrə gənclər və idman sektorunun əməkdaşı- Ehtiram Osmanov
