Ermənistan parlamenti sədrinin yolverilməz hərəkəti.
Diplomatların Qarabağa səfərinin əhəmiyyəti məhz onların məlumatı yalnız Ermənistan və ya Azərbaycan tərəfinin bəyanatlarından deyil, yerində müşahidədən əldə etmələridir. Xankəndidə yeni infrastruktur layihələrini, Şuşada aparılan bərpa işlərini, Kəlbəcərdə iqtisadi obyektləri və tarixi-mədəni abidələri görən diplomatik nümayəndələr öz hökumətləri üçün müstəqil hesabat və qiymətləndirmə hazırlamaq imkanına malikdirlər. Bu, diplomatik fəaliyyətin normal mahiyyətidir. Bu baxımdan Ermənistan parlamentinin sədrinin həmin səfərdən sonra Azərbaycan tərəfindən təqdim edilmiş məlumatlara etiraz etməsi bir siyasi mövqe kimi başa düşülə bilər, lakin Azərbaycanın ərazisində keçirilmiş diplomatik fəaliyyətə legitimlik verməməyə çalışması yolverilməzdir. Ermənistanın öz ərazisində xarici nümayəndələr üçün təşkil etdiyi səfərlərdə hansı məlumatları təqdim etməsi onun suveren hüququ olduğu kimi, Azərbaycan da öz ərazisində eyni hüquqa malikdir. Tarixi-mədəni irs məsələsinə gəldikdə isə daha ciddi və obyektiv yanaşma tələb olunur. Azərbaycan tərəfi diplomatlara Gəncəsər və Xudavəng komplekslərinin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri ilə yanaşı, abidələrə edilmiş müdaxilə və dəyişikliklər barədə məlumat verib. Ermənistan tərəfi isə bu təqdimatı qəbul etmədiyini bildirir. Bu, iki tərəfin tarixi irsə dair mövqelərinin fərqli olduğunu göstərir. Lakin Rubinyanın bu fərqi Azərbaycanın daxili işlərinə və diplomatik fəaliyyətinə müdaxilə xarakterli siyasi ritorikaya çevirməsi qəbuledilməzdir. Məsələnin daha geniş siyasi kontekstində Ruben Rubinyanın mövqeyi Ermənistanın yeni sülh ritorikası ilə də müqayisə edilməlidir. 2026-cı ilin əvvəlində Rubinyan Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində proseslərin müsbət istiqamətdə getdiyini və müəyyən nəticələrin artıq göründüyünü bildirmişdi. Buna görə də onun sentyabr ayında Azərbaycanın ərazisində keçirilən diplomatik səfərlə bağlı sərt ritorikası sülh prosesinin tələb etdiyi qarşılıqlı hörmət və etimad mühitinə uyğun gəlmir. Sülh yalnız atəşin olmaması deyil, eyni zamanda qarşı tərəfin suveren hüquqlarına hörmət edilməsidir. Əgər Ermənistan Azərbaycanla sülh və normallaşma xəttini davam etdirirsə, Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların səfər etməsini və həmin diplomatlara Azərbaycanın öz tarixi, mədəniyyəti və bərpa prosesi barədə məlumat verməsini qəbul etməlidir. Eyni prinsip Ermənistan üçün də keçərlidir: Azərbaycan Ermənistanın öz ərazisində həyata keçirdiyi diplomatik və ictimai tədbirlərə onun suverenliyi çərçivəsində yanaşırsa, Ermənistan da Azərbaycan ərazisindəki analoji fəaliyyətə eyni münasibəti göstərməlidir. Ruben Rubinyanın açıqlamasının daha bir problemli cəhəti ondan ibarətdir ki, o, öz mövqeyini “sülh” anlayışı ilə əsaslandırmağa çalışır, lakin sülhün əsas şərtlərindən biri olan qarşılıqlı suverenlik prinsipini praktiki olaraq gözardı edir. Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda öz ərazisi kimi fəaliyyət göstərməsi və bu əraziləri xarici diplomatik nümayəndələrə təqdim etməsi artıq Azərbaycanın dövlət idarəçiliyinin real faktıdır. 22-ci diplomatik səfərin keçirilməsi də bunun ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir. Beləliklə, Ermənistan parlamenti sədrinin hərəkəti üç müstəvidə qiymətləndirilə bilər: suverenliyə münasibət, diplomatik fəaliyyətə münasibət və sülh prosesinə münasibət. Birinci müstəvidə problem Azərbaycanın ərazisində həyata keçirilən fəaliyyətə Ermənistan parlamentinin rəhbəri tərəfindən siyasi qiymət verilməsi və həmin fəaliyyətin legitimliyinin dolayı şəkildə sorğulanmasıdır. İkinci müstəvidə problem 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələrinin iştirak etdiyi diplomatik səfərin məzmununun əvvəlcədən siyasi çərçivəyə salınmasıdır. Üçüncü müstəvidə isə problem sülhün tələb etdiyi qarşılıqlı etimad və suverenliyə hörmət prinsipinin praktiki davranışla uzlaşmamasıdır. Burada xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, Rubinyanın tarixi məsələlərlə bağlı fərqli fikir söyləmək hüququ vardır. Fikir bildirmək özü beynəlxalq hüquq pozuntusu demək deyil. Lakin onun mövqeyinin siyasi mahiyyəti, tutduğu yüksək dövlət vəzifəsi və açıqlamanın məhz Azərbaycanın diplomatik korpus üçün təşkil etdiyi səfərdən dərhal sonra səsləndirilməsi məsələyə xüsusi siyasi məna verir. Buna görə hadisəni hüquqi pozuntu kimi deyil, Azərbaycanın suverenliyinə və diplomatik fəaliyyətinə qarşı yolverilməz siyasi müdaxilə xarakterli addım kimi qiymətləndirmək daha dəqiqdir. Eyni zamanda Azərbaycan tərəfinin cavabı emosional qarşıdurma deyil, faktlara əsaslanan diplomatik mövqe üzərində qurulmalıdır. Azərbaycanın əsas arqumenti sadədir: 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələrindən ibarət diplomatik heyət Azərbaycan dövlətinin dəvəti ilə Azərbaycan ərazisində olub; səfər Xankəndi, Şuşa, Ağdərə və Kəlbəcəri əhatə edib; diplomatlar bərpa-quruculuq işləri, sosial-iqtisadi layihələr və tarixi-mədəni obyektlərlə tanış olublar; səfər 2020-ci ildən sonra bu ərazilərə təşkil olunan 22-ci kollektiv diplomatik səfərdir.Bu faktların heç biri Ermənistan parlamentinin sədrinin siyasi razılığını tələb etmir. Ermənistan Milli Assambleyasının sədri Ruben Rubinyanın 14 sentyabr 2026-cı il tarixli açıqlaması yalnız tarixi-mədəni mübahisə kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu açıqlama Azərbaycanın suveren ərazisində həyata keçirilən diplomatik fəaliyyətin legitimliyini dolayı şəkildə şübhə altına alan, Azərbaycan dövlətinin öz ərazisində xarici diplomatlara məlumat təqdim etmək hüququna müdaxilə görüntüsü yaradan və eyni zamanda sülh prosesinin əsasını təşkil edən qarşılıqlı suverenlik və hörmət prinsipləri ilə ziddiyyət təşkil edən siyasi addımdır. Ermənistan parlamentinin rəhbəri kimi Rubinyanın daha məsuliyyətli davranması, fikir ayrılıqlarını Azərbaycan dövlətinin suveren hüquqlarına hörmət çərçivəsində ifadə etməsi gözlənilirdi. Əksinə, onun Azərbaycanın ərazisində keçirilmiş diplomatik səfəri və Azərbaycan tərəfinin tarixi-mədəni irslə bağlı təqdimatını “əsassız” adlandırması köhnə münaqişə ritorikasının yeni siyasi mərhələyə daşınması təsiri yaradır. Bu isə iki ölkə arasında formalaşdırılmağa çalışılan sülh və etimad mühitinə xidmət etmir.
Zərdab rayon Nizami Gəncəvi adına Şəftəhal kənd tam orta ümumtəhsil məktəbin müəllimi Hüseynova Yasəmən Ədalət qızı.
