Ermənistan parlamenti sədrinin yolverilməz hərəkəti
Ermənistan Milli Assambleyasının sədri Ruben Rubinyanın 14 sentyabr 2026-cı ildə Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur ərazilərinə səfər etmiş diplomatik korpus nümayəndələri ilə bağlı məsələyə münasibəti və Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi Hikmət Hacıyevin Gəncəsər və Xudavəng monastır kompleksləri ilə bağlı verdiyi məlumatları “əsassız” adlandırması Ermənistan parlamentinin rəhbəri səviyyəsində yol verilmiş yolverilməz siyasi müdaxilə kimi qiymətləndirilməlidir. Rubinyan bu fikirləri Azərbaycanın diplomatik korpus üçün təşkil etdiyi iki günlük səfər başa çatdıqdan sonra səsləndirib və Hacıyevin həmin ərazilərdəki tarixi-mədəni irslə bağlı təqdimatını sülh üçün faydasız hesab etdiyini bildirib. Məsələnin faktoloji tərəfi ilk növbədə ondan ibarətdir ki, 11–12 sentyabr 2026-cı il tarixlərində Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik korpus nümayəndələrinin Qarabağ və Şərqi Zəngəzura iki günlük səfəri təşkil olunub. Səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatı təmsil edən 150 nəfər iştirak edib. Nümayəndə heyətinə Azərbaycan Prezidentinin köməkçisi – Prezident Administrasiyasının Xarici siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri Hikmət Hacıyev rəhbərlik edib. Bu, 2020-ci ildən sonra diplomatik korpus nümayəndələrinin Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərinə 22-ci kollektiv səfəri olub. Səfərin proqramı da kifayət qədər aydın və konkret olub. İlk gün diplomatlar Xankəndi və Şuşada olublar. Xankəndidə dəmir yolu və avtovağzal kompleksində aparılan işlərlə, Mədəniyyət Mərkəzi, Zəfər Parkı, Qarabağ Universiteti və AzCotton MMC-nin tikiş fabriki ilə tanış olublar. Şuşada isə bərpa və quruculuq işləri, Yuxarı Gövhər Ağa məscidi, Cıdır düzü, Qarabağ küçəsi, şəhərin mərkəzi meydanı, Sadıqcanın evi, Şuşa Yaradıcılıq Mərkəzi və digər obyektlərə baxış keçirilib. Səfərin ikinci günü diplomatlar Ağdərə rayonunun Vəngli kəndi yaxınlığındakı Gəncəsər monastır kompleksinə, daha sonra Kəlbəcər rayonunun Vəng kəndində yerləşən Xudavəng monastır kompleksinə baş çəkiblər. Onlara bu abidələrin tarixi və memarlıq xüsusiyyətləri, eləcə də abidələrə müxtəlif dövrlərdə edilmiş müdaxilə, dəyişiklik və saxtalaşdırma halları barədə məlumat verilib. Nümayəndələr daha sonra “İstisu” mineral sudoldurma zavodunun fəaliyyəti ilə tanış olub və Kəlbəcər şəhərində keçirilən Bal festivalında iştirak ediblər. Belə bir səfərin mahiyyəti nəzərə alındıqda Ruben Rubinyanın mövqeyinin əsas problemi daha aydın görünür. Ermənistan parlamentinin sədri Azərbaycan ərazisində keçirilmiş diplomatik səfərin təşkilinə və ya həmin səfərin keçirilməsinə hüquqi və siyasi əsas olmadan müdaxilə etmək görüntüsü yaradıb. Azərbaycan ərazisində xarici diplomatların hansı regionlara səfər etməsi, hansı obyektlərlə tanış olması və Azərbaycan dövlətinin həmin diplomatlara hansı məlumatları təqdim etməsi Azərbaycanın suveren səlahiyyətinə daxildir. Ermənistan parlamentinin sədrinin bu prosesə siyasi qiymət verməsi mümkündür, lakin bunu Azərbaycanın ərazi və suverenlik hüquqlarını dolayı şəkildə şübhə altına alan ritorikaya çevirmək qəbuledilməzdir. Burada xüsusilə diqqətçəkən məqam Ruben Rubinyanın özünün tutduğu vəzifədir. O, 3 avqust 2026-cı ildə Ermənistanın 9-cu çağırış Milli Assambleyasının sədri seçilib. Yəni söhbət sıravi deputatın və ya siyasi şərhçinin fikrindən deyil, Ermənistanın qanunverici hakimiyyətinin rəhbərinin rəsmi mövqeyindən gedir. Bu səbəbdən onun açıqlamaları iki dövlət arasında mövcud siyasi münasibətlər və sülh gündəliyi kontekstində daha böyük siyasi məsuliyyət daşıyır. Rubinyanın açıqlamasında başqa bir problem də mövcuddur: o, Azərbaycanın Qarabağda təqdim etdiyi tarixi-mədəni məlumatları birbaşa “əsassız” adlandırıb. Halbuki söhbət yalnız siyasi bəyanatdan deyil, diplomatik nümayəndələrin yerində gördükləri konkret tarixi-mədəni obyektlərdən gedir. Gəncəsər və Xudavəng monastırlarının mövcudluğu, onların memarlıq xüsusiyyətləri və müxtəlif tarixi dövrlərə aid olması faktıdır. Bu obyektlərin etnik və siyasi mənsubiyyəti ilə bağlı Azərbaycan və Ermənistan arasında ciddi tarixi-siyasi fikir ayrılıqları mövcud ola bilər. Lakin həmin fikir ayrılığının mövcudluğu Ermənistan parlamenti sədrinə Azərbaycanın ərazisində keçirilən diplomatik səfəri və Azərbaycanın təqdim etdiyi məlumatları siyasi cəhətdən legitimliyini itirmiş kimi təqdim etmək hüququ vermir. Daha əhəmiyyətlisi odur ki, Rubinyanın açıqlaması Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi ilə bağlı artıq formalaşmış yeni reallıqla ziddiyyət təşkil edən ritorikanı yenidən dövriyyəyə gətirir. Azərbaycan 2023-cü ilin sentyabrında Qarabağ üzərində tam nəzarətini bərpa edib və bundan sonra həmin ərazilərdə dövlət idarəçiliyi, bərpa-quruculuq, infrastruktur və sosial layihələr həyata keçirir. 2026-cı ilin sentyabrında 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatdan 150 nümayəndənin həmin ərazilərə səfəri də bu reallığın diplomatik korpus tərəfindən yerində müşahidə edilməsinin göstəricisidir. Bu baxımdan Ermənistan parlamenti sədrinin reaksiyası sülh prosesinin məntiqi ilə də uyğun gəlmir. Rubinyan açıqlamasında bir tərəfdən Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh şəraitinin mövcud olmasını müsbət hal kimi təqdim edir, digər tərəfdən isə Azərbaycanın ərazisində keçirilən diplomatik səfərin mahiyyəti və Azərbaycan tərəfindən verilən tarixi-mədəni məlumatlarla bağlı kəskin siyasi qiymətləndirmə səsləndirir. Ermənistan mediasında yayılan Rubinyanın mövqeyinə görə, o, bu cür bəyanatların sülhə xidmət etmədiyini və əsassız olduğunu bildirib, lakin eyni zamanda tərəflərin fikir ayrılıqlarını atəşə tutmadan ifadə etməsini müsbət qiymətləndirib. Məhz burada siyasi ziddiyyət ortaya çıxır: əgər tərəflər arasında sülhün bərqərar olduğu və fikir ayrılıqlarının artıq silahlı qarşıdurma yolu ilə deyil, siyasi-diplomatik müstəvidə ifadə edilməli olduğu qəbul edilirsə, onda Azərbaycanın ərazisində keçirilən diplomatik səfərin legitimliyinin siyasi şəkildə sorğulanması əksinə, həmin yeni münasibət modelinə zərər vurur. Ruben Rubinyanın davranışının yolverilməzliyinin digər mühüm tərəfi onun üçüncü ölkələrin diplomatlarının fəaliyyətinə münasibətində özünü göstərir. Səfərdə 58 ölkə və 9 beynəlxalq təşkilatın nümayəndələri iştirak edib. Bu şəxslər Azərbaycanda akkreditə olunmuş diplomatik nümayəndələrdir və Azərbaycan dövlətinin dəvəti əsasında ölkənin müxtəlif bölgələrinə səfər ediblər. Onların səfər proqramında iştirak etməsi Azərbaycanın daxili və xarici siyasəti çərçivəsində həyata keçirilən normal diplomatik fəaliyyət nümunəsidir. Ermənistan parlamenti sədrinin bu səfərin məzmununu əvvəlcədən siyasi manipulyasiya kimi təqdim etməsi həmin diplomatların müstəqil müşahidə imkanlarına təsir göstərmək cəhdi kimi qəbul edilə bilər.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı İmanova Xanım
