Bu gün keçmişə nəzər salarkən əsas dərslərdən biri budur ki, heç bir münaqişəni saxta tarix, təbliğat və ərazi iddiaları ilə sonsuzadək davam etdirmək mümkün deyil
Beynəlxalq səviyyədə isə ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan proses Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, güc tətbiqindən çəkinmə və xalqların hüquqları kimi prinsipləri birlikdə nəzərdə tuturdu. 2008-ci ildə Minsk Qrupunun həmsədrləri Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiklərini və Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanımadıqlarını açıq şəkildə bildirmişdilər. Bu fakt göstərirdi ki, təbliğat yolu ilə tarixi və hüquqi reallığı dəyişmək mümkün deyil. Burada mühüm bir məqamı da qeyd etmək lazımdır. Münaqişənin uzun illər davam etməsi o demək deyildi ki, sülh üçün heç bir imkan olmayıb. Əksinə, beynəlxalq vasitəçilər dəfələrlə tərəfləri danışıqlara çağırırdılar. ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri müxtəlif illərdə yalnız hərbi yolla deyil, məhz danışıqlar yolu ilə siyasi həllə nail olmağın vacibliyini vurğulayırdılar. Onlar həmçinin tərəfləri maksimalist mövqelərdən çəkinməyə və kompromis axtarmağa çağırırdılar. Lakin illər keçdikcə danışıqların nəticəsiz qalması, işğal vəziyyətinin dəyişməməsi və cəbhə xəttində vaxtaşırı toqquşmalar davam edirdi. Uzun illər Azərbaycan cəmiyyəti səbr göstərdi. Məcburi köçkün ailələri ağır şəraitdə yaşadı, lakin torpaqlarına qayıdacaqları günə ümidlərini itirmədilər. Azərbaycan dövləti də uzun müddət siyasi və diplomatik vasitələrdən istifadə etdi. Beynəlxalq təşkilatların qərar və qətnamələrinin icrasına çağırışlar edildi, danışıqlar davam etdirildi.
Lakin sülh prosesinin sonsuz müddət ərzində nəticəsiz qalması mümkün deyildi. Çünki hər bir atəşkəsin arxasında həll olunmamış səbəblər qalırdı. Bunların hamısı münaqişənin daha da dərinləşməsinə səbəb olan amillər idi. Burada bir həqiqəti də unutmaq olmaz: müharibə adi insanlar üçün həmişə ağır nəticələr yaradır. Əsgərlər həyatını itirir, ailələr yaxınlarını itirir, yaşayış məntəqələri zərər görür, iqtisadi və sosial problemlər yaranır. Elə buna görə də beynəlxalq vasitəçilər illər ərzində tərəfləri müharibədən deyil, sülhdən yana olmağa çağırırdılar. ATƏT-in Minsk Qrupu da dəfələrlə hərbi eskalasiyanın mülki əhali üçün ağır nəticələr yaradacağını vurğulamışdı. Azərbaycan xalqının əsas istəyi də əslində müharibə deyil, ədalətli sülh və öz doğma torpaqlarına qayıtmaq idi.
Bu gün keçmişə nəzər salarkən əsas dərslərdən biri budur ki, heç bir münaqişəni saxta tarix, təbliğat və ərazi iddiaları ilə sonsuzadək davam etdirmək mümkün deyil. Davamlı sülh üçün tərəflər ilk növbədə tarixi reallıqları, beynəlxalq hüququ və bir-birinin ərazi bütövlüyünü nəzərə almalıdırlar. ATƏT-in Minsk Qrupu da uzun illər münaqişənin həlli üçün ərazi bütövlüyü, güc tətbiqindən çəkinmə və xalqların hüquqları kimi prinsipləri birlikdə əsas götürürdü. Azərbaycan xalqı üçün Qarabağ məsələsi sadəcə siyasi məsələ deyildi. Bu, evindən didərgin düşmüş ailələrin, şəhidlərin, qazilərin və illərlə doğma torpaqlarına həsrət qalan insanların taleyi idi. Bu səbəbdən münaqişənin yaranma və uzanma tarixini öyrənərkən emosiyadan daha çox faktlara əsaslanmaq vacibdir. BMT qətnamələri, ATƏT sənədləri və uzun illər aparılmış danışıqlar göstərir ki, problemin kökündə işğal, həll olunmamış ərazi məsələsi və nəticəsiz qalan sülh prosesi dayanırdı.
Fuad Eyvazov – Məmmədqasımlı kənd sakini, sahibkar
