Avropa qitəsində ən perspektivli yataqlardan biri Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağıdır.
Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı da Azərbaycanın bu sahədəki perspektivlərini nümayiş etdirən mühüm layihələrdən biridir. Yatağın iqtisadi potensialının qiymətləndirilməsi və onun istismara hazırlanması istiqamətində aparılan işlər gələcəkdə Azərbaycanın dağ-mədən sənayesinin miqyasının daha da genişlənməsinə imkan yarada bilər. Eyni zamanda, Naxçıvan Muxtar Respublikasında müasir geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılması da ölkənin yeraltı sərvətlərinin daha geniş şəkildə öyrənilməsi baxımından mühüm addım ola bilər. Yeni yataqların aşkar edilməsi ölkənin xammal bazasının genişlənməsinə və yeni sənaye layihələrinin yaranmasına şərait yarada bilər. Qərb Sənaye Parkının yaradılması da bu strategiyanın mühüm elementlərindən biridir. Sənaye parklarının əsas üstünlüklərindən biri müxtəlif istehsal müəssisələrinin vahid iqtisadi və infrastruktur mühitində fəaliyyət göstərməsinə imkan verməsidir. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı üçün yaradılan Qərb Sənaye Parkında filiz hasilatından başlayaraq zənginləşdirmə, pelet və briket istehsalı, metallurgiya və digər əlaqəli fəaliyyətlərin təşkili nəzərdə tutulur. Belə bir sənaye zəncirinin formalaşdırılması regionun iqtisadi fəallığının yüksəlməsinə və sənaye istehsalının genişlənməsinə xidmət edə bilər. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı nəqliyyat infrastrukturunun da əhəmiyyətini artırır. Filizin və digər sənaye məhsullarının daşınması böyük həcmdə yük axını yarada bilər. Bu səbəbdən nəqliyyat xərclərinin optimallaşdırılması, dəmir yollarından və digər nəqliyyat imkanlarından səmərəli istifadə edilməsi layihələrin iqtisadi səmərəliliyinə birbaşa təsir göstərə bilər. Xüsusilə regionlarda istehsal olunan məhsulların daxili və xarici bazarlara çıxarılması üçün logistika imkanlarının genişləndirilməsi mühüm məsələlərdən biridir. Metallurgiya sənayesinin inkişafı isə dağ-mədən sektorunun təbii davamı kimi çıxış edir. Azərbaycanda alüminium istehsalının artırılması ilə bağlı qarşıya qoyulan hədəflər də bu baxımdan diqqət çəkir. İstehsal gücünün artırılması yeni zavodların yaradılmasını, müasir texnologiyaların tətbiqini və sənaye mütəxəssislərinə olan tələbatın yüksəlməsini şərtləndirə bilər. Metallurgiya məhsullarının daxili istehsalı ölkənin idxaldan asılılığının müəyyən istiqamətlərdə azalmasına, ixrac imkanlarının genişlənməsinə və sənaye potensialının güclənməsinə şərait yarada bilər. Bu prosesdə insan kapitalının rolu da xüsusi qeyd edilməlidir. Müasir dağ-mədən və metallurgiya müəssisələri yalnız təbii ehtiyat və maliyyə hesabına fəaliyyət göstərə bilməz. Geoloqlar, mühəndislər, metallurqlar, texnoloqlar, ekoloqlar, mexaniklər, elektrik mütəxəssisləri, avtomatlaşdırma və informasiya texnologiyaları üzrə peşəkarlar bu sənayenin əsas dayaqlarını təşkil edir. Buna görə yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması ilə paralel olaraq peşə və ali təhsil müəssisələrində müvafiq ixtisasların inkişaf etdirilməsi, gənclərin bu sahələrə hazırlanması və müasir texnologiyalarla işləyə biləcək kadrların yetişdirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət Proqramının dörd il ərzində, yəni 2027–2030-cu illərdə həyata keçirilməsi qarşıya konkret zaman çərçivəsi qoyur. Bu isə planlaşdırılan layihələrin mərhələli şəkildə icrasını, maliyyə resurslarının səmərəli bölüşdürülməsini və nəticələrin davamlı şəkildə qiymətləndirilməsini tələb edir. Proqramın maliyyə təminatının əvvəlcədən müəyyənləşdirilməsi və icra-nəzarət mexanizmlərinin nəzərdə tutulması layihələrin ardıcıl həyata keçirilməsi baxımından mühüm şərtdir. Azərbaycanın son illərdə müxtəlif istiqamətlər üzrə qəbul etdiyi dövlət proqramları ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının sistemli şəkildə həyata keçirilməsinə xidmət edir. Kənd təsərrüfatı, nəqliyyat, su təsərrüfatı, regionların inkişafı və digər sahələr üzrə proqramların icrası iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sektorları arasında qarşılıqlı əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə imkan yaradır. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı da bu ümumi iqtisadi siyasətin tərkib hissəsi kimi ölkənin istehsal imkanlarının genişləndirilməsinə xidmət edə bilər. Xüsusilə regionların inkişafı baxımından yeni sənaye müəssisələrinin əhəmiyyəti böyükdür. Sənaye müəssisəsi yaradılan ərazidə yalnız iş yerləri açılmır. Yeni yollar, enerji və su infrastrukturu, xidmət obyektləri, logistika imkanları və digər iqtisadi fəaliyyət növləri üçün də tələbat formalaşır. Bu proses regionlarda iqtisadi fəallığın artmasına, yerli sahibkarlığın inkişafına və əhalinin gəlirlərinin yüksəlməsinə şərait yarada bilər. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun iqtisadi dirçəlişi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması həmin torpaqların yalnız bərpasına deyil, gələcəkdə özünü təmin edən, istehsal və ixrac imkanlarına malik iqtisadi məkana çevrilməsinə xidmət edə bilər. Burada dağ-mədən sənayesi ilə yanaşı kənd təsərrüfatı, turizm, enerji, logistika və digər sahələrin inkişafı bir-birini tamamlayan iqtisadi sistem formalaşdıra bilər. Bütün bu proseslər Azərbaycanın iqtisadi suverenliyinin möhkəmləndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələr üzrə şaxələndirilməsi ölkənin xarici iqtisadi amillərdən asılılığını azaltmaq, daxili istehsal imkanlarını genişləndirmək və qlobal bazarlarda daha çox məhsulla təmsil olunmaq imkanlarını artırır. Enerji sektorunda formalaşdırılmış təcrübənin qeyri-neft sənayesində də tətbiqi Azərbaycanın iqtisadi potensialının daha geniş şəkildə reallaşdırılmasına imkan verə bilər. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı nəticəsində dövlət büdcəsinə vergi daxilolmalarının artması, ixrac potensialının genişlənməsi və yeni iqtisadi dəyərin yaradılması gözlənilir. Qarşıdakı illərdə bu layihələrin ölkə iqtisadiyyatına əhəmiyyətli maliyyə təsiri göstərə biləcəyi qeyd olunur. Lakin əsas məsələ yalnız əldə ediləcək maliyyə gəlirlərinin həcmi deyil. Daha mühüm nəticə Azərbaycanın təbii sərvətlərini müasir texnologiyalar əsasında emal edən, yüksək əlavə dəyər yaradan və rəqabətqabiliyyətli məhsullar istehsal edən sənaye ölkəsi kimi mövqeyinin daha da möhkəmləndirilməsi ola bilər. 2027–2030-cu illəri əhatə edən dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə biləcək genişmiqyaslı sənaye təşəbbüslərini özündə birləşdirir. Bu istiqamətdə qarşıya qoyulan məqsədlərin həyata keçirilməsi təbii sərvətlərin müasir üsullarla öyrənilməsini, yataqların səmərəli istismarını, emal sənayesinin genişləndirilməsini, yeni zavodların yaradılmasını, yerli və xarici investisiyaların cəlb edilməsini, regionlarda məşğulluğun artırılmasını və ekoloji standartların yüksək səviyyədə qorunmasını tələb edir. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə təbii sərvətlərə yalnız hazır gəlir mənbəyi kimi deyil, uzunmüddətli iqtisadi inkişaf üçün imkan yaradan strateji resurs kimi yanaşmaqdır. Yerin altında olan sərvətlərin insan kapitalı, müasir texnologiya və düzgün iqtisadi idarəetmə ilə birləşdirilməsi nəticəsində həmin resurslar ölkənin sənaye gücünün artmasına xidmət edə bilər. Ən başlıcası isə bu proses təbiətin qorunması, gələcək nəsillərin maraqlarının nəzərə alınması və yaradılan iqtisadi dəyərin ölkənin ümumi inkişafına yönəldilməsi prinsipləri əsasında həyata keçirilməlidir. Beləliklə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı yalnız yeni mədənlərin və zavodların yaradılması demək deyil. Bu, Azərbaycanın iqtisadiyyatında yeni istehsal zəncirlərinin formalaşması, regionların inkişafının sürətlənməsi, məşğulluğun artması, ixrac imkanlarının genişlənməsi və ölkənin qeyri-neft sənayesinin daha da güclənməsi deməkdir. Qarşıdakı 2027–2030-cu illər ərzində bu istiqamətdə atılacaq addımların nəticəsi Azərbaycanın sənaye xəritəsində yeni imkanların yaranmasına və ölkənin təbii sərvətlərinin daha yüksək əlavə dəyərə çevrilməsinə mühüm töhfə verə bilər.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı İmanova Xanım
