Azərbaycanda kitabxana sistemi ilə bağlı statistik göstəricilər bu sahədə geriləmə tendensiyasının davam etdiyini göstərir. Dövlət Statistika Komitəsinnin son məlumatlarına görə, ötən il ölkədə fəaliyyət göstərən kütləvi kitabxanaların sayı 2914-dən 2907-yə enib. Bununla yanaşı, kitabxanalarda çalışan əməkdaşların sayı da 341 nəfər azalaraq 6978-dən 6637-yə düşüb. Oxucu aktivliyində də azalma müşahidə olunur – kitabxanalardan istifadə edənlərin sayı və oxuculara verilən kitabların həcmi əvvəlki illə müqayisədə geriləyib. Digər tərəfdən, ölkədə fəaliyyət göstərən kitabxanaların bir hissəsinin infrastrukturu da narahatlıq doğurur. Belə ki, Mədəniyyət Nazirliyi sistemində fəaliyyət göstərən 735 kitabxananın əsaslı təmirə ehtiyacı var, 70 kitabxana isə qəzalı vəziyyətdədir.
Mövcud tendensiya davam edərsə, gələcəkdə kitabxanaçı peşəsi əmək bazarında öz əhəmiyyətini itirə və hətta bu ixtisas ləğv oluna bilərmi?
Təhsil üzrə ekspert Elçin Əfəndi mövzu ilə bağlı Musavat.com-a fikrini bölüşüb. Onun sözlərinə görə, ölkədəki kitabxanalarla bağlı son dövrlərin mənzərəsi, təəssüf ki, ürəkaçan deyil: “Bunun başlıca səbəblərindən biri insanların kitab oxumağa və kitabxanalara olan marağının əvvəlki illərlə müqayisədə xeyli azalmasıdır. Digər tərəfdən, mövcud kitabxanalarda resurs qıtlığı yaşanır, vəsaitlər yenilənmir, olanlar isə köhnə əlifbada və ya köhnə nəşrlərdədir. Bununla yanaşı, maddi-texniki baza və infrastruktur olduqca zəifdir. Həm bölgələrdə, həm də paytaxtda yerləşən bir çox kitabxanalarda oxucuların rahat əyləşib mütaliə etməsi üçün lazımi şərait yoxdur. Rəsmi göstəricilərə nəzər salsaq, vəziyyətin ciddiliyi daha aydın görünür. Hazırda 735 kitabxananın əsaslı təmirə ehtiyacı var, 70 kitabxana isə qəzalı vəziyyətdədir. Belə bir şəraitdə hansısa kitabı götürmək və ya orada rahat şəkildə əyləşib oxumaq demək olar ki, qeyri-mümkündür”.
Ekspert qeyd edib ki, son dövrlər səsli və onlayn kitabların, yəni elektron nəşrlərin payı sürətlə artmaqdadır və bu resurslar artıq kağız daşıyıcıları üstələməyə başlayıb:
“Bu tendensiya gələcəkdə kitabxanaçılıq və informasiya istiqaməti üzrə kadr hazırlığına da yanaşmanı dəyişməyi tələb edir. Biz əvvəlki qaydada böyük plan yerləri ayırmaqla tələbə qəbulu həyata keçirməməliyik. Bu ixtisasın tamamilə ləğv olunması müəyyən zaman aparsa da, qəbul planını optimallaşdırmaq lazımdır. Məsələn, illik plan 100 nəfər nəzərdə tutulursa, bu sayı təxminən 40-50 nəfərə qədər endirmək olar. Zamanla formalaşan yeni reallıqları nəzərə alaraq, bu sahə üzrə kadr hazırlığı ya tamamilə elektron istiqamətə yönəldilməli, ya da mövcud infrastruktursuzluq və tələbatın azalması fonunda bu ixtisas birdəfəlik ləğv edilməlidir”.
Qeyd edək ki, dünyada kitabxanaçılıq son illərdə tamamilə yeni mərhələyə qədəm qoyub. Bir çox ölkələrdə kitabxanalar artıq yalnız kitab götürüb qaytarılan məkan deyil, həm də təhsil, innovasiya və ictimai fəaliyyət mərkəzləri kimi fəaliyyət göstərir. Xüsusilə Finlandiya, Niderland, Danimarka, Sinqapur, Cənubi Koreya və Kanadada müasir kitabxanalar rəqəmsal texnologiyalarla təchiz edilir, elektron kitab fondları genişləndirilir, açıq iş məkanları (coworking), media studiyaları, 3D printer laboratoriyaları, uşaq inkişaf mərkəzləri və müxtəlif təlim proqramları yaradılır. Bu yanaşma kitabxanalara marağın qorunmasına və yeni nəsil oxucuların cəlb edilməsinə xidmət edir. Bir çox inkişaf etmiş ölkədə kitabxanaçı peşəsi də ənənəvi anlayışdan uzaqlaşaraq yeni məzmun qazanıb. Müasir kitabxanaçılar təkcə kitab fondunu idarə etmir, həm də rəqəmsal informasiya meneceri, media savadlılığı üzrə məsləhətçi, tədqiqat dəstəkçisi və mədəniyyət layihələrinin koordinatoru kimi fəaliyyət göstərirlər. Buna görə də həmin ölkələrdə “kitabxanaçı” peşəsinin sıradan çıxmasından deyil, transformasiyasından danışılır. Bir sözlə, kitabxanaların gələcəyi onların sayının çoxluğundan deyil, təqdim etdikləri xidmətlərin keyfiyyətindən asılıdır. Rəqəmsal dövrdə kitabxanalar öz funksiyalarını yenilədikcə oxucu marağını da qoruyub saxlaya bilirlər. Bu baxımdan Azərbaycanda da kitabxanaların müasir texnologiyalarla təmin olunması, elektron xidmətlərin genişləndirilməsi və kitabxanaçı peşəsinin yeni bacarıqlarla zənginləşdirilməsi bu sahənin inkişafı üçün əsas istiqamətlərdən biri hesab olunur.
