Azərbaycan torpaqlarında Qafqaz Albaniyası irsi.
Azərbaycanın Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bölgələrində yerləşən qədim dini və memarlıq abidələri də bu baxımdan xüsusi diqqət tələb edir. Müxtəlif dövrlərə aid kilsələr, monastırlar, məscidlər, türbələr, qəbiristanlıqlar və digər tarixi obyektlər regionun çoxqatlı tarixini nümayiş etdirir. Bu abidələrin hər biri tariximizin müəyyən mərhələsi haqqında məlumat daşıyır. Onların qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması ümumi tarixi yaddaşın qorunması deməkdir. Qafqaz Albaniyasının irsinin araşdırılması həm də Azərbaycanın qədim dövlətçilik və mədəniyyət tarixinin daha dərindən öyrənilməsinə imkan yaradır. Albaniya dövründə bölgədə şəhər mədəniyyətinin, sənətkarlığın, ticarətin və dini həyatın inkişaf etdiyi məlumdur. Qəbələ kimi qədim şəhərlərdə aparılan arxeoloji tədqiqatlar bu ərazilərdə mürəkkəb ictimai və iqtisadi münasibətlərin mövcudluğunu göstərən mühüm materiallar ortaya çıxarmışdır. Bu gün Qafqaz Albaniyası irsi ətrafında müzakirələrin davam etməsinin əsas səbəblərindən biri də tarixə müxtəlif siyasi prizmadan yanaşılmasıdır. Tarixi keçmişə münasibətdə hər bir tərəfin öz mövqeyini irəli sürməsi mümkündür. Lakin elmi müzakirənin əsas şərti qarşı tərəfin mövqeyini yalnız etnik və siyasi səbəblərlə rədd etmək deyil, mövcud sübutları obyektiv şəkildə təhlil etməkdir. Tarixi həqiqətin müəyyənləşdirilməsi siyasi şüarlardan deyil, elmi araşdırmalardan asılı olmalıdır. Ermənistan cəmiyyətində Qafqaz Albaniyası və onun Azərbaycan ərazisindəki mədəni irsi ilə bağlı mövcud olan bəzi yanaşmalar Azərbaycan tərəfindən tarixi irsin mənimsənilməsi cəhdi kimi qiymətləndirilir. Bu cür yanaşmaların cəmiyyətlər arasında qarşılıqlı etimadı zəiflətməsi mümkündür. Ona görə də tarix və mədəni irs məsələləri siyasi qarşıdurmanın alətinə çevrilməməli, elmi və mədəni dialoqun predmetinə çevrilməlidir. Bununla yanaşı, “irqçilik” anlayışından istifadə edərkən də elmi və hüquqi baxımdan ehtiyatlı olmaq vacibdir. Konkret siyasi və ya tarixşünaslıq mövqeyini avtomatik olaraq bütöv bir xalqın və ya cəmiyyətin xüsusiyyəti kimi təqdim etmək düzgün olmazdı. Ayrı-ayrı ideoloji yanaşmaların tənqidi ilə bütöv bir xalqın ittiham edilməsi arasında mühüm fərq vardır. Tarixi mübahisələrdə bu fərqin qorunması obyektivlik baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, ölkə ərazisində yerləşən bütün tarixi və mədəni abidələr dövlət tərəfindən qorunmalı və onların tarixi kimliyi elmi əsaslarla araşdırılmalıdır. Bu yanaşma həm milli mədəni irsin qorunmasına, həm də regionun tarixi yaddaşının gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edir. Azərbaycan dövləti üçün tarixi abidələrin qorunması yalnız keçmişə hörmət məsələsi deyil, həm də milli kimliyin və mədəni yaddaşın mühüm komponentidir. Qafqaz Albaniyası irsi Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan ərazisində yerləşən çoxsaylı arxeoloji və memarlıq abidələri bu irsin tədqiqi üçün qiymətli mənbələrdir. Bu irsin qorunması, araşdırılması və beynəlxalq elmi ictimaiyyətə təqdim edilməsi mühüm vəzifələrdən biridir. Tarix siyasi mübahisələrdən üstün tutulmalı, onun öyrənilməsində elmi faktlar əsas götürülməlidir. Qafqaz Albaniyasının tarixi və mədəni irsi də məhz bu prinsiplər əsasında araşdırılmalıdır. Müxtəlif xalqların tarixdəki rolunu inkar etmək və ya tarixi faktları etnik qarşıdurma predmetinə çevirmək əvəzinə, mövcud maddi və yazılı mənbələr obyektiv şəkildə təhlil edilməlidir. Azərbaycan torpaqlarında qorunan Qafqaz Albaniyası irsi həm Azərbaycan xalqının qədim tarixinin mühüm səhifələrindən birini, həm də Qafqazın zəngin və mürəkkəb mədəni keçmişini əks etdirir. Bu irsin qorunması Azərbaycan dövlətinin və cəmiyyətinin qarşısında duran mühüm vəzifələrdən biridir. Tarixi abidələrin mühafizəsi, elmi tədqiqi və gələcək nəsillərə çatdırılması isə yalnız milli deyil, eyni zamanda ümumbəşəri əhəmiyyət daşıyan məsələdir.
Veteran müəllim Etibar Niftəliyev
