Erməni vandalizmi
4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü təkcə bir şəhərin azad edilməsinin ildönümü deyil, həm də əsrlər boyu formalaşmış zəngin tarixi-mədəni irsin xatırlanması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Cəbrayıl torpağı təbiəti, qədim yaşayış məskənləri, memarlıq abidələri və maddi-mədəni nümunələri ilə Azərbaycanın tarixinin mühüm səhifələrindən birini təşkil edir. Lakin rayonun uzun illər davam edən işğalı bu tarixi yaddaşa da ağır zərbə vurmuşdur.
Erməni silahlı qüvvələrinin işğal dövründə törətdiyi vandalizm yalnız yaşayış məntəqələrinin dağıdılması ilə məhdudlaşmamış, Cəbrayılın əsrlərdən süzülüb gələn mədəni irsinin izlərinin silinməsinə də yönəlmişdir. Rayon ərazisində yerləşən tarixi və arxeoloji abidələr baxımsız vəziyyətə salınmış, bir sıra abidələr dağıdılmış, onların bir hissəsi isə tamamilə məhv edilmişdir. Bununla da təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin mədəni irsinə aid nümunələrə ciddi ziyan vurulmuşdur.
Cəbrayılın qədimliyini özündə yaşadan “Divlər Sarayı” mağarası, “Məscid Təpəsi”, “Canqulu” və “Qumtəpə” kurqanları kimi arxeoloji abidələr rayonun qədim yaşayış və mədəniyyət tarixinin mühüm sübutları idi. Diri dağında yerləşən Mazannənə və Mərmər nənə məqbərələri də bu tarixi zənginliyin ayrılmaz hissəsini təşkil edirdi. Bu abidələrin dağıdılması xalqın keçmişinə məxsus maddi izlərin sıradan çıxarılması ilə yanaşı, gələcək nəsillərin öz tarixini olduğu kimi öyrənmək imkanlarına da zərbə vurmuşdur.
Cəbrayılın memarlıq irsi də işğal illərində ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Doğtumas kəndindəki “Başıkəsik Gümbəz”, Sirik kəndindəki “Qala”, Diri dağındakı “Qız qalası”, Çələbilər kəndindəki məscid kompleksi, rayon mərkəzində yerləşən “Sultan Məcid hamamı”, Şıxlar kəndindəki “Dairəvi türbə”, Xubyarlı kəndindəki səkkizguşəli dairəvi türbələr və məqbərələr kimi tarixi tikililər Cəbrayılın çoxəsrlik memarlıq salnaməsinin qiymətli nümunələri olmuşdur. Türk qəbiristanlığında yerləşən türbə və məqbərələrin də dağıntıya məruz qalması işğalın tarixi yaddaşa vurduğu zərərin miqyasını göstərir.
Bu sırada Xudafərin körpüləri xüsusi yer tutur. Araz çayı üzərində yerləşən bu qədim körpülər yalnız mühəndislik və memarlıq baxımından deyil, Azərbaycanın tarixi-coğrafi keçmişinin öyrənilməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Onların qorunması milli irsin yaşadılması ilə yanaşı, ümumbəşəri mədəni dəyərlərin mühafizəsi baxımından da əhəmiyyətlidir.
Cəbrayılın işğaldan azad olunması ilə bu tarixi məkanda yeni mərhələ başlanmışdır. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası ilə yanaşı, tarixi-mədəni abidələrin tədqiqi, mühafizəsi və gələcək nəsillərə çatdırılması da qarşıda duran mühüm vəzifələrdəndir. Çünki dağıdılmış abidənin bərpası yalnız daşın və divarın yenidən qurulması deyil, tarixi yaddaşın qorunması deməkdir.
Bu gün Cəbrayılın azad səması altında həmin abidələrin hər biri keçmişin səssiz şahidi kimi Azərbaycan xalqının tarixi irsinin qorunmasının vacibliyini xatırladır. 4 Oktyabr – Cəbrayıl şəhəri günü həm də bu torpağın tarixinin, mədəni irsinin və yaddaşının yenidən dirçəldiyi gün kimi əlamətdardır. Cəbrayılın dağıdılmış abidələrinin bərpası isə yalnız keçmişə ehtiram deyil, gələcək nəsillərə verilən mühüm tarixi məsuliyyətdir.
Etibar Talıbov – Zərdab rayonu Alıcanlı kənd sakini
