30 ildən çox davam edən işğal və beynəlxalq hüququn tələbləri
Azərbaycan xalqının yaxın tarixində ən ağır və faciəli dövrlərdən biri ölkə ərazilərinin 30 ilə yaxın müddət ərzində işğal altında qalması olmuşdur. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı həyata keçirdiyi hərbi təcavüz nəticəsində ölkəmizin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazilərinin bir hissəsi işğal edilmiş, yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılmış, genişmiqyaslı humanitar fəsadlar yaranmışdır. Azərbaycan Respublikasının rəsmi məlumatlarında işğal dövründə şəhər və kəndlərin, infrastrukturun və mədəni irsin ciddi dağıntılara məruz qaldığı, bir milyondan artıq azərbaycanlının qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşdüyü qeyd olunur.
İşğalın ən ağır nəticələrindən biri dinc əhalinin məruz qaldığı faciələr olmuşdur. Xocalı faciəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yer tutur. Həmçinin işğal olunmuş ərazilərdə yaşayış məntəqələrinin dağıdılması, insanların öz doğma yurdlarından didərgin salınması və tarixi-mədəni irsə zərər vurulması münaqişənin uzunmüddətli humanitar nəticələrini daha da ağırlaşdırmışdır. Azərbaycan tərəfi bu hadisələrin beynəlxalq hüquq çərçivəsində qiymətləndirilməsini və müvafiq məsuliyyət mexanizmlərinin tətbiqini dəfələrlə gündəmə gətirmişdir.
Münaqişənin hüquqi çərçivəsində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təhlükəsizlik Şurasının 822 saylı qətnaməsi Kəlbəcər rayonunun və digər işğal edilmiş ərazilərin işğalçı qüvvələrdən dərhal çıxarılmasını tələb etmişdir. 853 saylı qətnamədə Ağdam rayonunun və digər yaxın ərazilərin ələ keçirilməsi pislənmiş və işğalçı qüvvələrin dərhal və tam çıxarılması tələb olunmuşdur.
Bu qətnamələrin qəbul edilməsindən sonra münaqişənin sülh yolu ilə həlli məqsədilə uzun illər ərzində danışıqlar aparılmışdır. ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçiliyi ilə həyata keçirilən danışıqlar nəticəsində münaqişənin davamlı və ədalətli həlli istiqamətində müxtəlif təkliflər irəli sürülsə də, işğala son qoyulması və məcburi köçkünlərin öz doğma torpaqlarına qayıdışının təmin edilməsi məsələsində uzun müddət real nəticə əldə olunmamışdır. Azərbaycan Prezidentinin çıxışlarında da BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin illər ərzində icrasız qalmasına diqqət çəkilmişdir.
Azərbaycan üçün əsas məsələ ölkənin ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası olmuşdur. 2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycanın bir sıra əraziləri işğaldan azad edilmiş və ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ başlanmışdır. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi sənədində də qeyd edildiyi kimi, həmin müharibənin nəticəsində işğala son qoyulmuş və ərazi bütövlüyünün bərpası təmin edilmişdir.
30 ilə yaxın davam edən işğal Azərbaycan xalqının yaddaşında ağır tarixi iz buraxmış, eyni zamanda dövlətçilik iradəsinin və milli həmrəyliyin daha da möhkəmlənməsinə təsir göstərmişdir. Bu dövr beynəlxalq hüququn prinsiplərinin, dövlətlərin ərazi bütövlüyünə və suverenliyinə hörmətin, eləcə də qəbul olunmuş beynəlxalq qərarların icrasının nə qədər mühüm olduğunu bir daha göstərmişdir.
Bu gün işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri yeni mərhələnin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edir. Dağıdılmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi Azərbaycan dövlətinin qarşıya qoyduğu mühüm vəzifələr sırasındadır. İşğal dövrünün tarixi həqiqətlərinin gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması isə milli yaddaşın qorunması və dövlətçilik dəyərlərinin möhkəmləndirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Rasim Hüseynov – Zərdab Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri
