Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin ilk illərində həyata keçirilən özəlləşdirmə siyasəti təkcə iqtisadi islahat deyildi. Bu proses milyonlarla Azərbaycan vətəndaşının dövlət əmlakının özəlləşdirilməsində iştirakına hesablanmış böyük sosial-iqtisadi layihə idi.
Dövlət özəlləşdirmə paylarının — çeklərin taleyi buna görə də yalnız iqtisadi məsələ deyil, eyni zamanda hüquq, dövlətə etimad, sosial ədalət və qanunun aliliyi məsələsidir.
Bu problemi uzun illər ərzində ardıcıl şəkildə Milli Məclisdə və mətbuatda qaldıran siyasi xadimlərdən biri deputat Zahid Oruc olmuşdur.
Onun özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı mövqeyini xüsusilə əhəmiyyətli edən məqam odur ki, bu mövqe bir dəfə səsləndirilmiş təsadüfi fikir deyil. Müxtəlif illərdəki çıxış və müsahibələr müqayisə ediləndə həmin mövqenin “çeklər yenidən özəlləşdirməyə cəlb edilməlidir” fikrindən başlayaraq “vətəndaşların hüquqlarının bərpası”, “qanunvericiliyin düzgün tətbiq edilməməsi” və nəhayət “Konstitusiya Məhkəməsi səviyyəsində hüquqi qiymətləndirmə” tələbinədək inkişaf etdiyi görünür.
*2017: Milli Məclisin tribunasından ilk prinsipial çağırış*
1 fevral 2017-ci ildə Milli Məclisin yaz sessiyasının ilk iclasında Zahid Oruc özəlləşdirmə çekləri məsələsini parlament tribunasından qaldırdı.
Milli Məclisin həmin iclasının rəsmi stenoqramı bu çıxışı təsdiqləyir.
Zahid Oruc öz çıxışında dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən danışaraq vaxtilə vətəndaşlara verilmiş çeklərin dövlət mülkiyyəti ilə bağlılığını xatırlatdı. O, çeklərini hələ də saxlayan vətəndaşların davam edən özəlləşdirmə prosesindən kənarda qalmamasını təklif etdi.
Deputatın çıxışının mahiyyətini ifadə edən ən mühüm cümlələrdən biri belə idi:
“…biz çeklər ilə bağlı məsələni qanunvericilik qaydasında bir daha bu özəlləşdirmə prosesinə qatmalıyıq.”
Bu cümlədə xüsusilə “qanunvericilik qaydasında” ifadəsi diqqəti cəlb edir.
Zahid Oruc problemi inzibati güzəşt, birdəfəlik sosial yardım və ya siyasi jest kimi təqdim etmirdi. O, özəlləşdirmə çeklərinin taleyinin qanunvericilik müstəvisində həll edilməli olduğunu deyirdi.
Həmin gün APA-ya istinadən yayılan məlumatlarda da onun mövqeyi aydın ifadə olunurdu:
“Keçmişdə əhaliyə verilən özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı məsələyə qayıtmalıyıq. Özəlləşdirmə çekləri yenidən tədavülə buraxılmalıdır.”
(1 fevral 2017, Milli Məclisin rəsmi stenoqramı: https://www.meclis.gov.az/news-cari.php?id=290&lang=az)
(1 fevral 2017, 525-ci qəzet: https://525.az/…/72756-ozellesdirme-ceklerinin-yeniden…)
Burada çox mühüm bir tarixi məqam var: 2017-ci ildə Zahid Oruc hələ Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri deyildi və Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi də yaradılmamışdı. O, məsələni deputat kimi qaldırırdı.
*Dövlət rəhbərliyinin etimadı və daha böyük məsuliyyət*
Sonrakı illərdə Zahid Orucun dövlət və parlament sistemində məsuliyyəti daha da artdı.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 8 fevral 2019-cu il tarixli 525 nömrəli Fərmanı ilə Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi yaradıldı. Cəmi üç gün sonra — 11 fevral 2019-cu ildə Prezidentin sərəncamı ilə Zahid Məhərrəm oğlu Oruc Mərkəzin İdarə Heyətinin sədri təyin edildi.
(Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin yaradılması haqqında Prezident Fərmanına dair rəsmi məlumat: https://president.az)
(Zahid Orucun təyin edilməsi barədə normativ sənəd: https://e-qanun.az/framework/41411)
Daha sonra, 10 mart 2020-ci ildə, yeni çağırış Milli Məclisin ilk iclasında Zahid Oruc Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri seçildi.
Bu status xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki bundan sonra özəlləşdirmə çekləri barədə danışan şəxs yalnız millət vəkili deyil, parlamentdə insan hüquqlarının müdafiəsinə cavabdeh əsas komitələrdən birinin rəhbəri idi.
(10 mart 2020-ci il məlumatı: https://demokrat.az/…/zahid-oruc-da-komite-sedri-oldu)
Milli Məclisin rəsmi saytında da Zahid Oruc İnsan hüquqları komitəsinin sədri kimi göstərilir. (https://meclis.gov.az/news-comit.php?cat=55&id=2&lang=az)
Bu faktlar Zahid Orucun sonrakı açıqlamalarına əlavə siyasi və ictimai çəki verir.
*“Bu çeklərlə bağlı verilən qərarlar qanunvericiliklə düzgün aparılmayıb”*
Zahid Orucun sonrakı illərdə söylədiyi fikirlər 2017-ci ildəki ilkin təklifdən daha irəli gedir.
2022-ci ildə yayımlanan müsahibə və materiallarda onun çox ciddi hüquqi qiymətləndirməsi yer alır:
“Tədavüldən çıxarılan özəlləşdirmə çekləri qiymətli kağızlar hesab olunsa da, bu çeklərlə bağlı verilən qərarlar qanunvericiliklə düzgün aparılmayıb.”
Bu artıq sadəcə “çeklər yenidən istifadə edilsin” təklifi deyil.
Burada Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri açıq şəkildə bildirir ki, çeklərlə bağlı qəbul edilmiş qərarların qanunvericilik baxımından düzgün aparılmaması problemi mövcuddur.
Ardınca o, bundan çıxan nəticəni də göstərir:
“Belə olan təqdirdə əlində çeki qalan şəxslərlə bağlı konkret addımlar atılmalı və ya onların hüquqlarının bərpası üçün…” tədbirlər görülməlidir.
(28 aprel 2022, YeniÇağ: https://yenicag.az/diqqet-ozellesdirme-cekleri-qanunla…)
Bu ifadələrdə ən mühüm söz “hüquqlarının bərpası”dır. Söhbət artıq iqtisadi güzəştdən yox, bərpa edilməli hüquqdan gedir.
*Konstitusiya Məhkəməsi barədə prinsipial mövqe*
Zahid Orucun özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı mövqeyinin hüquqi baxımdan ən yüksək nöqtəsi onun Konstitusiya Məhkəməsini açıq şəkildə göstərməsidir.
31 mart 2022-ci ildə YeniÇağ-a verdiyi geniş müsahibədə Zahid Oruc bildirirdi:
“Bu məsələdə müvafiq dövlət strukturlarının daha geniş izahatlar aparmasına və bir sıra addımlar atmasına ehtiyac var. Çünki istər hüquqi, istərsə də taktiki məsələlərdə, bəlkə də, Konstitusiya Məhkəməsi səviyyəsində hüquqi təsvirə ehtiyac olan mövzular var.”
(31 mart 2022, YeniÇağ: https://yenicag.az/aktualligini-qoruyan-ozellesdirme…)
Bu, son dərəcə mühüm siyasi-hüquqi mövqedir.
Çünki Konstitusiya Məhkəməsinə ehtiyacın göstərilməsi artıq problemin sadəcə iqtisadi və ya inzibati xarakter daşımadığını etiraf etmək deməkdir. Burada normativ aktların hüquqi uyğunluğu, hüquqların qorunması və dövlətin qəbul etdiyi qərarların hüquqi əsasları məsələsi ortaya çıxır.
Sonrakı materiallarda Zahid Orucun mövqeyi daha açıq formada belə təqdim edilmişdir:
“Özəlləşdirmə çeklərinə malik olan şəxslər hüquqlarının təminatı üçün Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edə bilərlər.”
Bu artıq çox konkret hüquqi istiqamətdir.
*Dövlətə inanmış vətəndaşların müdafiəsi*
Zahid Orucun arqumentlərində başqa bir mühüm xətt də vardır: vətəndaşların dövlətə etimadı.
O, özəlləşdirmə çeklərini saxlayan insanlar barədə danışarkən onların davranışının dövlət strukturlarının çağırışları ilə formalaşdığını vurğulayır:
“Nəzərə almalıyıq ki, insanlar hökumətin konkret strukturlarının çağırışlarına inanıblar və buna uyğun hərəkət ediblər.”
Bu fikir özündə çox ciddi dövlətçilik prinsipi daşıyır.
Dövlətçilik yalnız dövlət institutlarını müdafiə etmək deyil. Güclü dövlətçilik həm də dövlətin vətəndaşa verdiyi sözə, yaratdığı hüquqi gözləntiyə və qanunla müəyyən etdiyi hüquqlara hörmət deməkdir.
Vətəndaş dövlətə inanıb müəyyən davranış seçibsə, sonradan həmin vətəndaşın hüquqi vəziyyətinin nəzərə alınması dövlətə olan etimadın qorunmasının vacib elementidir.
Bu baxımdan Zahid Orucun mövqeyini yalnız çek sahiblərinin müdafiəsi kimi deyil, dövlət-vətəndaş münasibətlərində etimad prinsipinin müdafiəsi kimi də qiymətləndirmək olar.
*“Əmlak ekvivalenti” məsələsini də diqqətdən kənarda saxlamır*
Zahid Orucun müsahibəsində özəlləşdirmə paylarının mahiyyəti barədə söylədiyi başqa bir mühüm məqam da vardır.
O qeyd edir ki, bir özəlləşdirmə payı dörd çekdən ibarət olub, çeklərin dəyəri bərabər müəyyənləşdirilib və müvafiq əmlak ekvivalenti qanunvericilikdə inflyasiyadan qorunan əmlak ekvivalenti kimi nəzərdə tutulub.
Eyni zamanda çeklərin üzərindəki: “Bu özəlləşdirmə çekləri Azərbaycan Respublikasının dövlət mülkiyyəti ilə təmin edilir” ifadəsinə xüsusi diqqət çəkir.
(31 mart 2022, YeniÇağ: https://yenicag.az/aktualligini-qoruyan-ozellesdirme…)
Beləliklə, onun arqumentində çek sadəcə vaxtilə paylanmış kağız sənəd kimi deyil, dövlət mülkiyyəti, əmlak ekvivalenti və vətəndaşın özəlləşdirmədə iştirakı ilə bağlı hüquqi-iqtisadi vasitə kimi təqdim olunur.
*Kompensasiya yoxsa özəlləşdirmədə iştirak?*
Zahid Orucun mövqeyinin başqa bir diqqətəlayiq xüsusiyyəti onun məsələni yalnız pul kompensasiyasına bağlamamasıdır.
O, müxtəlif çıxışlarında əlində çekləri qalan insanların gələcək özəlləşdirmə prosesində müəyyən formada iştirakının təmin edilməsinin mümkün variant olduğunu bildirib.
Bu yanaşmanın kökü hələ 2017-ci il parlament çıxışına gedib çıxır.
Yəni onun mövqeyində ardıcıllıq görünür:
2017: çek sahibləri yenidən özəlləşdirmə prosesinə cəlb edilsin;
sonrakı dövr: onların hüquqları nəzərə alınsın və bərpa edilsin;
2022: çeklərlə bağlı qərarların qanunvericilik baxımından problemləri araşdırılsın;
daha sonra: zəruri hüquqi məsələlər Konstitusiya Məhkəməsi səviyyəsində qiymətləndirilsin.
Bu artıq təsadüfi siyasi bəyanat deyil, illər ərzində davam etdirilən mövqedir.
*Dövlətçilik qanunun aliliyindən keçir*
Zahid Orucun ictimai-siyasi fəaliyyətində dövlətçilik mövqeyi geniş yer tutur. Lakin özəlləşdirmə çekləri məsələsində onun mövqeyini fərqləndirən cəhət odur ki, burada dövlətçilik və vətəndaş hüquqları bir-birinə qarşı qoyulmur.
Əksinə, onun çıxışlarından çıxan məntiq belədir: dövlət güclü olmalıdır; qanun işləməlidir; dövlətə inanmış vətəndaşın hüququ nəzərə alınmalıdır; mübahisəli hüquqi məsələ varsa, onun hüquqi həlli tapılmalıdır.
Əslində hüquqi dövlətin mahiyyəti də budur.
Dövlətçiliyin müdafiəsi yalnız dövlət orqanlarının qərarlarını müdafiə etməkdən ibarət deyil. Qanunun aliliyini, Konstitusiyanı və dövlətin öz vətəndaşı qarşısında götürdüyü hüquqi öhdəlikləri müdafiə etmək də dövlətçiliyin ən mühüm formalarından biridir.
Bu baxımdan Zahid Orucun özəlləşdirmə çekləri ilə bağlı illər boyu səsləndirdiyi mövqe xüsusi qiymətə layiqdir.
*2017-dən bu günədək dəyişməyən əsas sual*
1 fevral 2017-ci ildə Zahid Orucun Milli Məclisin tribunasından qaldırdığı məsələ illər keçdikcə yox olmadı.
Əksinə, onun öz çıxışlarında problem getdikcə daha aydın hüquqi terminlərlə ifadə edildi: qanunvericilik qaydası; vətəndaşların hüquqlarının bərpası; qərarların qanunvericiliklə düzgün aparılmaması; dövlətə etimad; əmlak ekvivalenti; Konstitusiya Məhkəməsi.
Bunların hamısı birlikdə bir mühüm nəticəyə gətirir: özəlləşdirmə çekləri məsələsi yalnız keçmişin iqtisadi problemi deyil. Bu, hüquqi cavabını gözləyən dövlət-vətəndaş münasibətləri məsələsidir.
Zahid Orucun mövqeyinin siyasi və mənəvi əhəmiyyəti də məhz bundadır.
O, müxtəlif illərdə, müxtəlif statuslarda — deputat kimi, Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin rəhbəri olduğu dövrdə və Milli Məclisin İnsan hüquqları komitəsinin sədri kimi — məsələni gündəmdə saxlamağa davam etmiş və çek sahiblərinin arqumentlərinə hüquqi müstəvidə baxılmasının vacibliyini bildirmişdir.
Bu ardıcıllıq xüsusi hörmət doğurur.
Çünki əsl dövlətçilik xalqın qanuni hüququ ilə dövlətin mənafeyini qarşı-qarşıya qoymaq deyil; onların qanunun və Konstitusiyanın aliliyi əsasında uzlaşdırılmasına çalışmaqdır.
Özəlləşdirmə çekləri məsələsində də son söz emosiyanın deyil, Qanunun, Konstitusiyanın və ədalətin sözü olmalıdır.
