Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikası kimi tarixdə xüsusi yer tutur
1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti təkcə Azərbaycan xalqının deyil, bütün Şərq dünyasının tarixində mühüm dönüş nöqtəsi olmuşdur. Çünki Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk demokratik, hüquqi, dünyəvi parlament respublikası kimi tarixə düşmüşdür. Cəmi 23 ay fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, dövlətçilik tariximizdə silinməz iz qoymuş, müasir müstəqil Azərbaycanın siyasi və hüquqi əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mürəkkəb siyasi şəraitdə yaranmışdı. Birinci dünya müharibəsinin nəticələri, Rusiya imperiyasının süqutu və bölgədə yaranmış qeyri-sabit vəziyyət xalqımızın qarşısında ciddi çağırışlar qoyurdu. Belə bir dövrdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi ilə milli qüvvələr xalqın iradəsini ifadə edərək istiqlaliyyət elan etdilər. Tiflisdə qəbul edilən İstiqlal Bəyannaməsi Azərbaycan dövlətinin demokratik prinsiplər əsasında qurulduğunu bəyan edirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri demokratik idarəetmə sisteminin yaradılması idi. Dövlət hakimiyyəti parlament yolu ilə həyata keçirilirdi. Parlamentdə müxtəlif millətlərin və siyasi partiyaların nümayəndələri təmsil olunurdu. Bu isə ölkədə siyasi plüralizmin və demokratik dəyərlərin mövcudluğunu göstərirdi. Həmin dövrdə bir çox Avropa ölkələrində qadınlara seçki hüququ verilmədiyi halda, Azərbaycan qadınlara səsvermə hüququ tanımışdı. Bu addım cümhuriyyətin nə qədər mütərəqqi və demokratik dövlət olduğunu sübut edirdi.
Cümhuriyyət hüquqi dövlət quruculuğuna da xüsusi önəm verirdi. İnsan hüquq və azadlıqlarının qorunması, qanunun aliliyinin təmin olunması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən idi. Milli ordu yaradıldı, dövlət atributları təsis edildi, təhsil və səhiyyə sahəsində mühüm islahatlar həyata keçirildi. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması xalqın maariflənməsi və milli kadrların hazırlanması baxımından mühüm hadisə idi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dünyəvi dövlət prinsiplərinə əsaslanırdı. Din dövlətdən ayrı tutulur, bütün vətəndaşların dini etiqad azadlığı təmin edilirdi. Bu yanaşma cəmiyyətin müasir və tolerant əsaslar üzərində inkişafına şərait yaradırdı. Müxtəlif millətlərin və dinlərin nümayəndələri ölkədə sərbəst yaşayır və dövlət idarəçiliyində iştirak edirdilər.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti beynəlxalq münasibətlər sahəsində də mühüm uğurlar əldə etmişdi. 1920-ci ilin yanvarında Antanta dövlətləri Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanıdılar. Bu, gənc respublikanın beynəlxalq aləmdə nüfuz qazandığını göstərirdi. Lakin mürəkkəb geosiyasi şərait nəticəsində 1920-ci ilin aprelində bolşevik Rusiyasının hərbi müdaxiləsi nəticəsində Cümhuriyyətin fəaliyyətinə son qoyuldu.
Buna baxmayaraq, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ideyaları xalqın yaddaşında yaşadı və 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyimizin bərpası ilə yenidən həyata qayıtdı. Müasir Azərbaycan Respublikası özünü Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi varisi hesab edir. Bu gün ölkəmizdə demokratik dövlət quruculuğu, hüquqi islahatlar və dünyəvi idarəetmə prinsipləri uğurla davam etdirilir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Şərqdə ilk demokratik, hüquqi və dünyəvi parlament respublikası kimi tarixdə xüsusi yer tutur. Onun irsi xalqımızın milli qürur mənbəyidir və gələcək nəsillər üçün böyük örnəkdir.
Rasim Hüseynov – Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri
