Zərifə Əliyevanın doktorluq dissertasiyası və onun elmi əhəmiyyəti
Akademik Zərifə Əliyeva XX əsrdə Azərbaycan tibb elminin inkişafında mühüm rol oynamış görkəmli alimlərdən biridir. Onun elmi fəaliyyətinin ən yüksək mərhələsini təşkil edən doktorluq dissertasiyası oftalmologiya sahəsində həm nəzəri, həm də praktik baxımdan böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur. Zərifə Əliyevanın doktorluq dissertasiyası “Azərbaycanın bir sıra kimya sənayesi müəssisələri işçilərində görmə orqanının vəziyyəti” mövzusuna həsr olunmuşdur. Bu mövzunun seçilməsi dövrün sosial-iqtisadi reallıqları ilə sıx bağlı idi. Belə ki, XX əsrin ortalarında Azərbaycanda kimya sənayesi sürətlə inkişaf edir, bu sahədə çalışan insanların sayı artırdı. Lakin həmin işçilərin sağlamlığı, xüsusilə də görmə orqanlarının vəziyyəti kifayət qədər tədqiq olunmamışdı. Kimyəvi maddələrin insan orqanizminə, xüsusilə də gözə təsiri ciddi problemlər yaradırdı və bu sahədə elmi araşdırmalara böyük ehtiyac vardı. Zərifə Əliyeva bu boşluğu görərək oftalmologiyada yeni bir istiqamətin – peşə oftalmologiyasının əsasını qoymuşdur. Onun dissertasiya işi kimya sənayesində çalışan işçilərin görmə orqanlarının vəziyyətini kompleks şəkildə öyrənməyə yönəlmişdir. Tədqiqatın əsas məqsədi kimyəvi maddələrin gözə təsir mexanizmini araşdırmaq, peşə ilə bağlı yaranan göz xəstəliklərini müəyyən etmək və onların qarşısının alınması yollarını elmi əsaslarla təqdim etmək olmuşdur. Bu məqsədə çatmaq üçün alim müxtəlif sənaye müəssisələrində çalışan işçilər üzərində genişmiqyaslı müşahidələr aparmış, klinik müayinələr həyata keçirmiş və laborator analizlərdən istifadə etmişdir. Onun tədqiqatları real istehsalat şəraitində aparıldığı üçün əldə olunan nəticələr yüksək praktik əhəmiyyətə malik olmuşdur. Dissertasiya işində əldə edilən nəticələr bir sıra mühüm elmi yeniliklərlə yadda qalmışdır. Zərifə Əliyeva ilk dəfə olaraq kimya sənayesində istifadə olunan müxtəlif maddələrin görmə orqanına təsirini sistemli şəkildə izah etmiş, bu təsirlərin hansı hallarda xəstəliklərə səbəb olduğunu elmi faktlarla sübut etmişdir. O, həmçinin peşə ilə əlaqədar yaranan göz xəstəliklərinin erkən mərhələdə aşkar edilməsi üçün yeni diaqnostik yanaşmalar irəli sürmüşdür. Bununla yanaşı, işçilərin sağlamlığının qorunması üçün profilaktik tədbirlər sistemi hazırlamış, istehsalat şəraitində tətbiq oluna biləcək konkret tövsiyələr vermişdir. Bu tövsiyələr sonradan bir çox müəssisələrdə tətbiq olunaraq işçilərin sağlamlığının qorunmasına mühüm töhfə vermişdir. Zərifə Əliyevanın doktorluq dissertasiyası yalnız nəzəri əhəmiyyət daşımamış, həm də praktik sahədə geniş tətbiq imkanları yaratmışdır. Onun tədqiqatları nəticəsində oftalmoloji xidmətin keyfiyyəti yüksəlmiş, peşə xəstəliklərinin qarşısının alınması sahəsində mühüm irəliləyişlər əldə olunmuşdur. Dissertasiya əsasında hazırlanmış elmi yanaşmalar tibb müəssisələrində tətbiq edilmiş, müalicə və diaqnostika üsullarının təkmilləşdirilməsinə səbəb olmuşdur. Bu baxımdan, Zərifə Əliyevanın elmi fəaliyyəti yalnız bir alim kimi deyil, həm də cəmiyyətin sağlamlığını düşünən bir tədqiqatçı kimi böyük dəyər kəsb edir. Zərifə Əliyeva bu dissertasiyanı 1976-cı ildə Helmholtz adına Moskva Elmi-Tədqiqat Göz Xəstəlikləri İnstitutu-nda uğurla müdafiə etmişdir. Onun elmi işi dövrün aparıcı alimləri tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, mövzunun aktuallığı və nəticələrin praktik əhəmiyyəti xüsusi vurğulanmışdır. 1977-ci ildə ona tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir. Bu uğur Zərifə Əliyevanın elmi fəaliyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasına da şərait yaratmışdır. Zərifə Əliyevanın doktorluq dissertasiyası Azərbaycan oftalmologiya elminin inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı olmuşdur. O, peşə xəstəliklərinin öyrənilməsi sahəsində yeni elmi istiqamət yaratmış, sənaye tibbinin inkişafına mühüm töhfə vermişdir. Onun tədqiqatları nəticəsində yalnız Azərbaycanda deyil, ümumilikdə sovet məkanında oftalmologiya sahəsində yeni yanaşmalar formalaşmışdır. Alimin yaratdığı elmi məktəb sonrakı illərdə bu sahədə çalışan mütəxəssislərin yetişməsində mühüm rol oynamışdır. Zərifə Əliyevanın doktorluq dissertasiyası yalnız bir elmi iş deyil, həm də dövrün aktual problemlərinə verilmiş fundamental elmi cavabdır. Bu dissertasiya həm elmi yenilikləri, həm praktik əhəmiyyəti, həm də cəmiyyət üçün faydası ilə Azərbaycan tibb elminin ən dəyərli nailiyyətlərindən biri hesab olunur.
Veteran müəllim Vəfadar Niftəliyev
