Sülhsevər və tolerant Azərbaycan xalqının “səbir kasasına” son qoymuş hərbi təxribat
Azərbaycan cəmiyyəti 1994-cü il atəşkəsindən sonra uzun illər ərzində münaqişənin sülh yolu ilə həllinə ümidini qoruyub saxlamış, beynəlxalq vasitəçilik çərçivəsində aparılan danışıqları dəstəkləmişdir. Lakin atəşkəs rejiminin davamlı pozulması, təmas xəttində və dövlət sərhədində baş verən silahlı insidentlər, eləcə də işğal olunmuş ərazilərin uzun müddət nəzarətdə saxlanılması cəmiyyətdə ciddi narazılıq yaradırdı. 2016-cı ilin aprel döyüşləri və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş vermiş ağır toqquşmalar münaqişənin yenidən genişmiqyaslı müharibəyə çevrilə biləcəyini göstərən mühüm hadisələr idi. 2020-ci il iyul eskalasiyasından sonra ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfləri təmkinli olmağa və substantiv danışıqları bərpa etməyə çağırmışdılar. Sentyabrın ortalarında həmsədrlər iyul hadisələrindən sonra regiondakı vəziyyəti ayrıca müzakirə etmiş və danışıqların bərpası istiqamətində diplomatik səylərin davam etdiyini bildirmişdilər. 27 sentyabr 2020-ci ildə isə təmas xətti boyunca genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı. Həmin gün ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri böyükmiqyaslı hərbi əməliyyatları və güc tətbiqini pisləyərək dərhal atəşin dayandırılmasına və danışıqlara qayıdılmasına çağırdılar. BMT Baş katibinin nümayəndəsi də döyüşlərin yenidən başlamasından ciddi narahatlığını ifadə edərək tərəfləri dərhal hərbi əməliyyatları dayandırmağa və mənalı danışıqlara qayıtmağa çağırdı.27 sentyabr hadisələrinin başlanmasına dair Azərbaycan və Ermənistanın mövqeləri bir-birindən fərqlənirdi. Azərbaycanın BMT-yə göndərdiyi məktubda Ermənistan silahlı qüvvələrinin həmin gün Azərbaycan mövqelərinə və yaşayış məntəqələrinə intensiv atəş açdığı, Azərbaycanın isə buna cavab olaraq əks-hücum tədbirləri həyata keçirdiyi bildirilirdi. Ermənistanın BMT-yə təqdim etdiyi sənədlərdə isə əksinə, ilk genişmiqyaslı hücumun Azərbaycan tərəfindən başladıldığı iddia edilirdi. Bu səbəbdən ilk atəşin kim tərəfindən açılması məsələsini beynəlxalq təşkilatların yekdil şəkildə müəyyən etdiyi fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, 27 sentyabrdan etibarən başlanan döyüşlərin miqyası və nəticələri mübahisəsiz şəkildə ağır idi. Hərbi əməliyyatlar təmas xəttindən kənara yayıldı, Azərbaycan və Ermənistan ərazisində yaşayış məntəqələri də zərər gördü və mülki əhali arasında itkilər baş verdi. ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri oktyabrın 2-də münaqişə zonasından kənarda Azərbaycan və Ermənistan ərazilərinə yönələn hücumlar və artan mülki itkilərlə bağlı ciddi narahatlıq ifadə etdilər. BMT də mülki əhalinin müdafiəsini xüsusi olaraq vurğuladı. Baş katibin nümayəndəsi oktyabrın 18-də Gəncəyə və digər yaşayış məntəqələrinə zərbələr nəticəsində mülki şəxslərin, o cümlədən uşaqların həlak olmasını pislədi və hər iki tərəfin beynəlxalq humanitar hüquqa əsasən mülki əhalini və mülki infrastrukturu qorumaq öhdəliyini xatırlatdı. Azərbaycan cəmiyyətində bu hadisələr onilliklərlə davam edən işğal və nəticəsiz qalan danışıqlar fonunda qəbul edilirdi. 1994-cü ildən 2020-ci ilədək ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində müxtəlif görüşlər keçirilsə də, münaqişənin yekun siyasi həlli əldə olunmamışdı. 2019-cu ildə həmsədrlər də tərəfləri Helsinki Yekun Aktının əsas prinsipləri əsasında, o cümlədən gücdən istifadə etməmək, ərazi bütövlüyü və xalqların bərabər hüquqları prinsipləri əsasında danışıqları davam etdirməyə çağırırdılar. Bu baxımdan 27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan hərbi əməliyyatlar Azərbaycan cəmiyyətində uzun müddət davam edən gərginliyin yeni mərhələsi kimi qarşılandı. Onilliklər ərzində doğma torpaqlarından ayrı düşmüş məcburi köçkünlərin geri qayıtmaq tələbi, işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası məsələləri ictimai gündəmin əsas mövzularından biri olaraq qalırdı. Beləliklə, “səbir kasasının dolması” ifadəsi siyasi-natiqlik xarakteri daşısa da, onun arxasında konkret tarixi kontekst dayanır: təxminən üç onillik davam edən münaqişə, atəşkəs pozuntuları, 2016-cı il aprel döyüşləri, 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində eskalasiya və nəhayət, 27 sentyabr 2020-ci ildə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların başlanması. Beynəlxalq təşkilatlar həmin günlərdə güc tətbiqini pisləmiş, dərhal atəşkəs və danışıqlara qayıdış tələb etmişdilər. 2020-ci ilin sentyabrında baş verən hadisələri Azərbaycan cəmiyyətinin uzun illər davam edən münaqişə və işğal şəraitində topladığı narazılığın fonunda nəzərdən keçirmək mümkündür. Lakin hadisələrin başlanmasına dair ziddiyyətli tərəf mövqeləri mövcud olduğundan, tarixi qiymətləndirmə konkret sənədləşdirilmiş faktlarla aparılmalıdır. Mübahisəsiz fakt isə budur ki, 27 sentyabr 2020-ci ildə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar başladı və beynəlxalq ictimaiyyət dərhal atəşin dayandırılmasına və danışıqların bərpasına çağırdı.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı İmanova Xanım
