İşğaldan azad olunmuş ərazilər
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə nəticəsində Azərbaycanın uzun illər işğal altında qalan ərazilərinin böyük hissəsi üzərində nəzarət bərpa edildi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata əsasən Ağdam rayonu noyabrın 20-də, Kəlbəcər rayonu noyabrın 25-də, Laçın rayonu isə dekabrın 1-də Azərbaycana qaytarıldı. Müharibə dövründə Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və Şuşa şəhərləri, habelə çoxsaylı kənd və yaşayış məntəqələri azad edildi. Rəsmi məlumatlara görə, 44 günlük müharibə zamanı 300-dən çox yaşayış məntəqəsi və mühüm strateji yüksəkliklər nəzarətə götürüldü. Azad edilmiş ərazilərin coğrafiyası Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun geniş hissəsini əhatə edir. Cəbrayıl şəhəri 4 oktyabr 2020-ci ildə, Füzuli 17 oktyabrda, Zəngilan 20 oktyabrda, Qubadlı 25 oktyabrda, Şuşa isə 8 noyabrda azad edildi. Bu tarixlər sonradan Azərbaycan Prezidentinin sərəncamı ilə müvafiq şəhər günləri kimi təsis olunub.2020-ci ilin noyabrında Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması hərbi əməliyyatların nəticəsi ilə yanaşı, imzalanmış üçtərəfli bəyanatın müddəalarının icrası çərçivəsində həyata keçirildi. Beləliklə, həmin rayonların əraziləri hərbi əməliyyat aparılmadan Azərbaycan nəzarətinə keçdi.2023-cü ilin sentyabrında Qarabağda keçirilmiş lokal hərbi əməliyyatlardan sonra Azərbaycan hökumətinin bildirdiyi kimi, ölkənin suverenliyinə nəzarət tam bərpa edildi. Xocavənd rayonunun mərkəzi, Xankəndi və Ağdərə də daxil olmaqla əvvəllər Azərbaycan dövlətinin faktiki nəzarətindən kənarda qalan ərazilər üzərində nəzarət təmin edildi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizləmədir. Təxminən otuzillik münaqişə dövründə ərazilərin minalanması geri qayıdışın və quruculuğun qarşısında ciddi təhlükə yaradıb. Buna görə bərpa prosesinin ilk mərhələlərindən biri ərazilərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsidir. Bununla paralel olaraq yollar, elektrik və su infrastrukturu, məktəblər, səhiyyə müəssisələri, yaşayış kompleksləri və digər sosial obyektlər inşa edilir. Bərpa prosesinin sosial baxımdan ən mühüm istiqaməti keçmiş məcburi köçkünlərin öz doğma yurdlarına qayıtmasıdır. 2022-ci ildə təsdiq edilmiş “Azərbaycan Respublikasının işğaldan azad edilmiş ərazilərinə Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulmasını, əhalinin mərhələli şəkildə yerləşdirilməsini, məşğulluğun təmin edilməsini və regionda dayanıqlı yaşayış mühitinin yaradılmasını nəzərdə tutur. Qayıdış artıq ayrı-ayrı yaşayış məntəqələrində real mərhələyə keçib. Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə, Tərtər rayonunun Talış kəndinə, Laçın şəhərinə və digər ərazilərə keçmiş məcburi köçkünlərin köçürülməsi həyata keçirilib. Dövlət proqramının əsas məqsədi yalnız insanların geri qaytarılması deyil, həmin ərazilərdə müasir infrastruktur, iqtisadi fəaliyyət və sosial xidmətlərlə təmin edilmiş davamlı yaşayış məskənləri formalaşdırmaqdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası həm də Azərbaycan iqtisadiyyatının yeni inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrilib. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda nəqliyyat bağlantılarının yenilənməsi, hava limanlarının və avtomobil yollarının inşası, enerji layihələrinin həyata keçirilməsi, kənd təsərrüfatının və turizmin inkişafı üçün şərait yaradılması regionun iqtisadi potensialının yenidən formalaşdırılmasına yönəlib. Eyni zamanda, dağıdılmış tarixi-mədəni irsin bərpası və dini abidələrin yenidən qurulması da aparılan işlərin mühüm istiqamətlərindəndir. Beləliklə, işğaldan azad olunmuş ərazilərdə hazırkı mərhələ yalnız ərazi üzərində nəzarətin bərpası ilə məhdudlaşmır. Qarşıda duran əsas vəzifələr minaların təmizlənməsi, dağılmış yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz və ləyaqətli şəkildə geri qayıtmasının təmin edilməsi, iqtisadi həyatın canlandırılması və regionun uzunmüddətli inkişafının formalaşdırılmasıdır. Bu proses Qarabağ və Şərqi Zəngəzərin müharibədən sonrakı dövrdə yenidən məskunlaşan və inkişaf edən regiona çevrilməsini hədəfləyir.
Zərdab rayon üzrə gənclər və idman sektorun müdiri – Əvəz Soltanov
