İfrat millətçilik üzərində qurulmuş Daşnaksutyun siyasəti
Daşnaksutyun kimi tanınan Ermənistan İnqilabi Federasiyası (ARF) 1890-cı ildə Tiflisdə yaradılıb və XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində erməni milli-siyasi hərəkatının ən mühüm təşkilatlarından birinə çevrilib. Tarixşünaslıqda Daşnaksutyunun fəaliyyəti yalnız millətçiliklə izah edilmir: təşkilatın ilkin proqramında sosialist və inqilabi ideyalar, ermənilərin siyasi və sosial hüquqlarının müdafiəsi, Osmanlı imperiyasında islahat tələbləri də mühüm yer tuturdu. Cambridge University Press-də dərc olunmuş tədqiqatlar Daşnaksutyunun 1890-cı ildə yaradıldığını, ilkin mərhələdə sosialist ideyaları qəbul etdiyini və inqilabi təşkilat kimi fəaliyyət göstərdiyini göstərir. Lakin sonrakı tarixi inkişafda təşkilatın milli ideologiyası və ərazi-siyasi məqsədləri daha qabarıq xarakter aldı və erməni milli məsələsinin həllini ərazi və dövlətçilik məsələsi ilə sıx bağlayan siyasi xətt formalaşdı. Daşnaksutyunun fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri milli kimliyin siyasi səfərbərliyin əsas vasitəsinə çevrilməsi idi. Akademik ədəbiyyatda XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində erməni inqilabi hərəkatının milli və inqilabi siyasəti birləşdirən əsas siyasi cərəyanlardan biri olduğu qeyd edilir. Daşnaksutyun müxtəlif dövrlərdə həm sosialist, həm milli, həm də inqilabi şüarlardan istifadə edib və erməni əhalisinin siyasi təşkilatlanmasını gücləndirməyə çalışıb. Cambridge-də dərc edilmiş araşdırmalarda təşkilatın 1905–1906-cı illərdə milli və dini qarşıdurmaları qızışdırmaqda ittiham edildiyi, bununla əlaqədar öz proqramında sosialist istiqaməti daha da gücləndirdiyi də göstərilir. Daşnaksutyunun milli ideologiyasının sonrakı mərhələdə əsas xüsusiyyətlərindən biri erməni xalqının tarixi torpaqları haqqında təsəvvürlərin siyasi məqsədlərlə birləşdirilməsi oldu. Millətçilik nəzəriyyəsinə dair müasir akademik araşdırmalar göstərir ki, milli hərəkatlarda ərazi anlayışı çox vaxt milli kimliyin mühüm hissəsinə çevrilir: müəyyən ərazi “tarixi vətən” kimi təqdim edilir və həmin ərazi üzərində siyasi suverenlik milli məqsədlərin əsas elementinə çevrilə bilir. Ermənistan və Azərbaycan nümunəsində də milli tarix yazımı və ərazi iddialarının bir-birini qarşılıqlı şəkildə gücləndirdiyi akademik ədəbiyyatda qeyd olunur. Bu proses XX əsrin əvvəllərində Cənubi Qafqazdakı siyasi rəqabətə də təsir göstərdi. Rusiya imperiyasının son dövründə erməni siyasi təşkilatları, o cümlədən Daşnaksutyun, regiondakı milli-siyasi proseslərin mühüm iştirakçıları idi. Tadeusz Swietochowski-nin Cambridge University Press tərəfindən nəşr olunmuş tədqiqatında Daşnaksutyunun Rusiya ilə münasibətlərinin və Qafqazdakı siyasi proseslərdə iştirakının xüsusi əhəmiyyət daşıdığı göstərilir. Müəllif Daşnaksutyunun Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazdakı mövcudluğuna münasibətinin erməni milli məqsədləri ilə əlaqələndirildiyini qeyd edir.
Daşnaksutyun siyasətinin Azərbaycan tarixi baxımından ən mübahisəli istiqamətlərindən biri isə XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan türkləri ilə ermənilər arasında baş vermiş silahlı toqquşmalar və milli qarşıdurmalarla bağlıdır. 1905–1906-cı illərdə Bakı, İrəvan, Naxçıvan, Şuşa və Cənubi Qafqazın digər bölgələrində baş verən zorakılıqlar müxtəlif siyasi, sosial və imperiya amillərinin təsiri ilə meydana çıxmışdı. Bu hadisələri yalnız bir təşkilatın və ya bir etnosun fəaliyyəti ilə izah etmək elmi baxımdan düzgün olmazdı. Bununla belə, akademik mənbələr Daşnaksutyunun həmin dövrdə regionun əsas erməni siyasi təşkilatlarından biri olduğunu və milli qarşıdurmaların siyasi təşkilatlanma ilə sıx əlaqəli olduğunu göstərir. Daşnaksutyunun ideoloji xəttinin daha sonrakı mərhələdə Ermənistanın dövlətçilik və ərazi məsələlərinə təsiri də mühüm tarixi mövzudur. 1918-ci ildə Ermənistan Respublikasının yaradılmasından sonra erməni siyasi qüvvələri ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti arasında ərazi məsələləri ciddi mübahisə predmetinə çevrildi. Xüsusilə Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvan ətrafında siyasi və hərbi qarşıdurmalar baş verdi. Bu dövrdə regionda yalnız milli ideologiyalar deyil, Rusiya imperiyasının dağılması, Osmanlı imperiyasının məğlubiyyəti, bolşeviklərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsi və müxtəlif silahlı qüvvələrin fəaliyyəti də hadisələrin inkişafına təsir göstərirdi. Buna görə həmin dövrün hadisələrini sadələşdirərək yalnız “millətçilik” amili ilə izah etmək tarixi reallığın mühüm hissələrini nəzərdən qaçırar. Daşnaksutyunun ideoloji irsinin sonrakı dövrlərdə də davam etməsi onun Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərinə təsir edən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə Qarabağ məsələsinin 1980-ci illərin sonlarında yenidən aktuallaşması ilə erməni milli hərəkatının müxtəlif qanadlarında tarixi ərazi, milli öz müqəddəratını təyinetmə və Ermənistanla birləşmə ideyaları yenidən siyasi gündəmə gəldi. 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi tələbinin irəli sürülməsi Azərbaycan SSR-in ərazi bütövlüyü məsələsi ilə birbaşa toqquşdu. Akademik araşdırmalar göstərir ki, həm erməni, həm də Azərbaycan tərəfi öz milli tarix narrativləri vasitəsilə Qarabağ üzərində siyasi və tarixi legitimlik yaratmağa çalışıb. Burada xüsusi vurğulanmalı məqam ondan ibarətdir ki, millətçilik anlayışının özü avtomatik olaraq ekstremizm və ya zorakılıq demək deyil. Milli kimliyin, dilin, mədəniyyətin və dövlətçilik ideyasının müdafiəsi müxtəlif siyasi sistemlərdə normal siyasi ideya ola bilər. “İfrat millətçilik” anlayışının tətbiqi üçün isə milli kimliyin digər qrupların hüquqlarını və ya siyasi mövcudluğunu inkar edən, ərazi iddialarını mütləqləşdirən və ya zorakı siyasi fəaliyyətlə əlaqələndirən konkret nümunələr göstərilməlidir. Bu baxımdan Daşnaksutyunun tarixini araşdırarkən onun müxtəlif dövrlərdə dəyişən proqramlarını və taktikasını bir-birindən ayırmaq vacibdir. Eyni zamanda, Ermənistan və Azərbaycan milli tarix yazımında qarşı tərəfin “digər” və ya “düşmən” obrazının yaradılması müasir akademik ədəbiyyatda ayrıca tədqiqat mövzusudur. Cambridge University Press-də dərc edilmiş araşdırmalarda qeyd olunur ki, Qarabağ münaqişəsi ətrafında həm Ermənistan, həm də Azərbaycan tarixşünaslığında milliləşdirilmiş tarix narrativləri formalaşıb və bu narrativlər qarşılıqlı etimadsızlığın radikallaşmasına təsir edib. Müəlliflər Ermənistan və Azərbaycan cəmiyyətlərində Qarabağla bağlı tarixi yaddaşın ərazi iddialarını legitimləşdirən mühüm vasitəyə çevrildiyini vurğulayırlar. Bu tarixi mənzərədə Daşnaksutyunun siyasətini xarakterizə edən əsas xətt milli kimliyin siyasi təşkilatlanma ilə birləşdirilməsi, erməni milli məqsədlərinin ərazi və dövlətçilik məsələləri ilə əlaqələndirilməsi və müxtəlif dövrlərdə inqilabi metodlardan istifadə olunmasıdır. Lakin təşkilatın 1890-cı ildəki ilkin proqramı ilə sonrakı dövrlərdəki siyasi mövqeləri eyniləşdirilməməlidir. Daşnaksutyun tarixinin müxtəlif mərhələlərində sosialist, demokratik, milli, müstəqillikçi və digər siyasi elementlər fərqli çəkidə olub. Buna görə onun bütün tarixini dəyişməz və vahid “ifrat millətçilik” modeli kimi təqdim etmək əvəzinə, milli ideologiyanın zamanla necə dəyişdiyini və xüsusilə Cənubi Qafqazdakı ərazi-siyasi qarşıdurmalarla necə əlaqələndiyini göstərmək daha faktoloji yanaşmadır. Daşnaksutyunun tarixi XIX əsrin sonlarından etibarən erməni milli-siyasi hərəkatının formalaşmasında mühüm rol oynayan, sosialist və inqilabi ideyaları milli məqsədlərlə birləşdirən mürəkkəb siyasi xətt kimi xarakterizə oluna bilər. Sonrakı dövrlərdə milli ideologiyanın ərazi və dövlətçilik məsələləri ilə daha sıx bağlanması Cənubi Qafqazdakı milli qarşıdurmaların siyasi mühitinə təsir göstərib. Bununla yanaşı, tarixi faktların dəqiq təqdimatı üçün Daşnaksutyunun müxtəlif dövrlərdəki proqram və fəaliyyətini bir-birindən ayırmaq, konkret hadisələri sənədlərlə əsaslandırmaq və bütöv erməni cəmiyyətini bir siyasi təşkilatın mövqeyi ilə eyniləşdirməmək vacibdir.
Veteran müəllim Etibar Niftəliyev
