Bu gün sülh var və müharibə dayanıb
Azərbaycan ilə Ermənistan arasında uzun illər davam edən silahlı qarşıdurmanın əsas mərhələsi artıq geridə qalıb və regionda münasibətlərin müharibə məntiqindən sülh və normallaşma məntiqinə keçməsi istiqamətində mühüm nəticələr əldə olunub. Bunun ən mühüm göstəricilərindən biri 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sazişinin mətninin paraflanmasıdır. Azərbaycan Prezidentinin 2026-cı ilin əvvəlində verdiyi açıqlamada da bu sənədin 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda paraflandığı təsdiqlənib. Bu vəziyyətə gəlmək birdən-birə mümkün olmayıb. Azərbaycan-Ermənistan münaqişəsi 30 ildən artıq müddətdə regionun əsas təhlükəsizlik problemlərindən biri olaraq qalıb. 2020-ci ilin Vətən müharibəsindən sonra hərbi-siyasi reallıq köklü şəkildə dəyişib, 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycan ərazisində separatçı silahlı strukturun fəaliyyətinə son qoyulması ilə Qarabağda uzunmüddətli silahlı qarşıdurmanın əsas məkanı aradan qalxıb. Bundan sonra gündəmin əsas məsələsi yeni müharibə deyil, Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin hüquqi və siyasi əsaslarının müəyyənləşdirilməsi olub. 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması bu prosesin mühüm mərhələsi oldu. Azərbaycan diplomatik nümayəndəliklərinin yaydığı məlumatlarda da həmin sənədin paraflanması və Birgə Bəyannamənin imzalanması qeyd edilir. Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, sülh anlayışı yalnız atəş səslərinin eşidilməməsi demək deyil. Davamlı sülh üçün dövlətlərin bir-birinin ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tanıması, güc tətbiqindən və güc tətbiqi hədəsindən imtina etməsi, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi, nəqliyyat və iqtisadi əlaqələrin inkişaf etdirilməsi, qarşılıqlı etimadın formalaşdırılması və gələcək mübahisələrin siyasi-diplomatik vasitələrlə həlli mexanizmlərinin qurulması vacibdir. Azərbaycan-Ermənistan prosesində son illərdə müzakirələrin məhz bu istiqamətə keçməsi müharibədən sonrakı mərhələnin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bu baxımdan “bu gün sülh var və müharibə dayanıb” fikrinin əsas faktoloji dayağı ondan ibarətdir ki, iki dövlət arasında münasibətlərin gündəliyində artıq əsas məsələ hərbi əməliyyatların aparılması deyil, sülh sazişinin rəsmiləşdirilməsi və əldə olunmuş razılaşmaların həyata keçirilməsidir. 2026-cı ildə Azərbaycan Prezidentinin çıxışlarında da Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri “sülh gündəliyi” və regionda yeni əməkdaşlıq imkanları kontekstində təqdim edilir. Müharibənin dayanması region üçün yalnız hərbi təhlükəsizliyin dəyişməsi anlamına gəlmir. Bu, həm də iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Sülh şəraitində Azərbaycan, Ermənistan və regionun digər ölkələri arasında nəqliyyat xətlərinin, ticarət əlaqələrinin, enerji və kommunikasiya layihələrinin inkişaf etdirilməsi mümkündür. Beləliklə, keçmişdə qarşıdurma xətti olan Cənubi Qafqazın tədricən əməkdaşlıq və bağlantı məkanına çevrilməsi üçün siyasi zəmin yaranır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, uzun illər davam edən münaqişənin başa çatmasının ən mühüm nəticələrindən biri regionda yeni reallığın formalaşmasıdır: Qarabağ məsələsi artıq hərbi münaqişə predmeti deyil və Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam bərpa etdiyini bildirir. 2026-cı ilin sentyabrında Azərbaycan Prezidentinin rəsmi çıxış və görüşlərində də əsas gündəlik regionda sabitlik, əməkdaşlıq və sülh məsələləri üzərində qurulur. Bu gün üçün əsas məsələ artıq müharibənin yenidən başlanmasının deyil, əldə edilmiş sülh prosesinin institusional və hüquqi baxımdan möhkəmləndirilməsinin təmin edilməsidir. Çünki silahlı qarşıdurmanın dayanması ilə davamlı sülhün tam və geri dönməz şəkildə möhkəmlənməsi eyni prosesin müxtəlif mərhələləridir. Paraflanmış sülh sazişi bu istiqamətdə mühüm siyasi mərhələ olsa da, onun bütün hüquqi və institusional nəticələrinin reallaşması üçün tərəflərin üzərinə düşən öhdəliklərin yerinə yetirilməsi və qarşılıqlı etimadın qorunması əhəmiyyətini saxlayır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində son illərdə baş verən dəyişiklik müharibə mərhələsindən sülh və normallaşma mərhələsinə keçidlə xarakterizə olunur. 2020-ci ildə hərbi reallığın dəyişməsi, 2023-cü ildə Qarabağda separatçı silahlı strukturun fəaliyyətinə son qoyulması, 2025-ci ilin avqustunda Vaşinqtonda sülh sazişinin paraflanması və 2026-cı ildə sülh gündəliyinin davam etdirilməsi bu keçidin əsas mərhələlərini təşkil edir. Buna görə də bu gün regionun qarşısında duran əsas vəzifə yeni müharibə axtarmaq deyil, əldə olunmuş sülh prosesini hüquqi, siyasi və iqtisadi baxımdan möhkəmləndirmək və Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sabitliyin əsaslarını yaratmaqdır.
Veteran müəllim Etibar Niftəliyev
