Azərbaycan xalqı işğalla heç zaman barışmamışdır
1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan ərazilərinin işğalı nəticəsində yüz minlərlə insan doğma torpaqlarından didərgin düşdü. Lakin işğal faktı Azərbaycan cəmiyyətində heç vaxt həmin ərazilərin Azərbaycanın ayrılmaz hissəsi olması ilə bağlı mövqenin dəyişməsinə səbəb olmadı. Ərazi bütövlüyünün bərpası, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması və məcburi köçkünlərin öz yurdlarına qayıtması sonrakı onilliklər ərzində həm dövlət siyasətinin, həm də ictimai gözləntilərin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qaldı. Bu mövqe beynəlxalq sənədlərdə də öz əksini tapmışdır. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü təsdiqlənmiş, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması tələb edilmişdi. BMT Baş Assambleyasının 2008-ci il 62/243 saylı qətnaməsi də Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində ərazi bütövlüyünü bir daha təsdiqləmiş və işğal nəticəsində öz yaşayış yerlərindən didərgin düşmüş şəxslərin geri qayıtmaq hüququnu vurğulamışdı. Məcburi köçkünlərin doğma torpaqlara qayıtmaq iradəsinin qorunub saxlanılması bu məsələnin yalnız siyasi deyil, həm də ciddi humanitar mahiyyət daşıdığını göstərirdi. İnsanlar onilliklər ərzində müxtəlif şəhər və rayonlarda yaşasalar da, doğma kənd və şəhərləri ilə bağlı sənədlərini, xatirələrini və qayıdış ümidlərini qoruyub saxladılar. Bu, işğal nəticəsində yaranmış vəziyyətin daimi reallıq kimi qəbul edilmədiyini göstərən mühüm sosial fakt idi.
2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanatda məcburi köçkün və qaçqınların Dağlıq Qarabağa və ətraf rayonlara qayıtması məsələsi də öz əksini tapdı. Bununla yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və yenidənqurma üçün yeni mərhələ başladı. Bu mərhələnin ən mühüm istiqamətlərindən biri Böyük Qayıdış proqramıdır. 2022-ci ildə təsdiq edilmiş Dövlət Proqramı çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, nəqliyyat və sosial infrastrukturun yaradılması, məşğulluğun təmin edilməsi və keçmiş məcburi köçkünlərin mərhələli şəkildə öz yurdlarına qayıtması nəzərdə tutuldu. Beləliklə, uzun illər ərzində qorunub saxlanılan qayıdış arzusu praktiki dövlət proqramına çevrildi. Laçın, Zəngilan, Füzuli, Ağdam və digər yaşayış məntəqələrində aparılan quruculuq işləri bu prosesin konkret nəticələridir. Keçmiş məcburi köçkünlərin doğma şəhər və kəndlərinə mərhələli qayıdışı göstərir ki, işğal dövründə məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüş insanların öz yurdları ilə əlaqəsi onilliklər ərzində qorunub saxlanılmışdır. Bu baxımdan “Azərbaycan xalqı işğalla heç zaman barışmamışdır” tezisinin əsasını emosional ifadələrdən daha çox konkret faktlar təşkil edir: ərazi bütövlüyünün beynəlxalq platformalarda ardıcıl müdafiəsi, məcburi köçkünlərin qayıdış hüququnun beynəlxalq sənədlərdə təsdiqlənməsi, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpasına başlanılması və keçmiş məcburi köçkünlərin həmin ərazilərə qayıdışının həyata keçirilməsi. Nəticə etibarilə, təxminən otuz il davam edən işğal Azərbaycan cəmiyyətinin doğma torpaqlara bağlılığını aradan qaldırmadı. Ərazi bütövlüyünün bərpası və insanların öz yaşayış yerlərinə qayıtması məsələsi ardıcıl olaraq gündəmdə saxlanıldı. Böyük Qayıdış prosesi isə bu tarixi və sosial tələbin praktiki mərhələyə keçməsinin əsas göstəricilərindən biridir.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin elmi işçisi -Alagöz Namazova
