30 ildən çox davam edən işğal.
Azərbaycan Respublikasında hər il 20 sentyabrın Dövlət Suverenliyi Günü kimi qeyd edilməsi 2023-cü il sentyabrın 19–20-də baş vermiş hadisələrin Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixindəki nəticəsi ilə bağlıdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Dövlət Suverenliyi Günü elan edilib. Sərəncamda göstərilir ki, 1990-cı illərin əvvəllərindən Ermənistanın hərbi təcavüzü nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 20 faizi işğal edilmiş, azərbaycanlı əhali etnik təmizləməyə məruz qalmış, şəhər və kəndlər dağıdılmış, Xocalı faciəsi törədilmişdir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində həlledici mərhələyə qədəm qoymuş, 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilmiş antiterror tədbirləri nəticəsində isə dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində bərpa edildiyi rəsmi şəkildə təsbit edilmişdir. Azərbaycanın ərazilərinin işğalı 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi çərçivəsində mərhələli şəkildə baş verib. 1992-ci ilin mayında Şuşa və Laçının, 1993-cü ilin aprelində isə Kəlbəcərin işğalı ilə Qarabağ ətrafındakı rayonların da işğalına başlanıb və sonrakı aylarda Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilan rayonlarının böyük hissəsi Ermənistan qüvvələrinin nəzarətinə keçib. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatlarında bu dövrün nəticəsi olaraq ölkə ərazisinin təxminən 20 faizinin işğal altında qaldığı, yüz minlərlə insanın məcburi köçkün vəziyyətinə düşdüyü və yaşayış məntəqələrinin ciddi dağıntılara məruz qaldığı qeyd olunur. İşğal dövründə Azərbaycanın yaşayış məntəqələri və mədəni irsi ciddi dağıntılara məruz qalıb. Rəsmi sənədlərdə şəhər və kəndlərin viran edilməsi, tarixi-mədəni və dini abidələrin, o cümlədən məscidlərin dağıdılması barədə məlumatlar yer alır. Xocalı hadisələri isə həmin dövrün ən ağır faciələrindən biri kimi Azərbaycanın dövlət sənədlərində xüsusi qeyd olunur. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi məlumatına əsasən, 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Xocalı işğal edilib, şəhərin azərbaycanlı əhalisinə qarşı kütləvi qətllər törədilib və şəhər dağıdılıb. Münaqişənin beynəlxalq hüquqi çərçivəsində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 nömrəli qətnamələr mühüm yer tutur. Bu qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət ifadə olunub, işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması və hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə bağlı tələblər irəli sürülüb. Lakin sonrakı illərdə bu qətnamələrin tam icrası təmin olunmadı və münaqişə uzun müddət həll edilməmiş vəziyyətdə qaldı. Nəticədə işğal və məcburi köçkünlük problemi Azərbaycan cəmiyyətinin qarşısında üç onillikdən artıq müddət ərzində dayanan əsas məsələlərdən birinə çevrildi. 2020-ci il sentyabrın 27-də hərbi əməliyyatların başlaması ilə münaqişənin yeni mərhələsi başladı. 44 gün davam edən Vətən müharibəsi nəticəsində Azərbaycan Ordusu Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı şəhərləri, Hadrut qəsəbəsi, Suqovuşan və çoxsaylı yaşayış məntəqələri daxil olmaqla ərazilərin bir hissəsini hərbi yolla azad etdi. 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi müharibənin mühüm mərhələlərindən biri oldu. 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatlar dayandırıldı və Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi sənədlərində bu mərhələ 30 illik işğaldan sonra ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan əsas dönüş nöqtəsi kimi təqdim edilir. 2020-ci il müharibəsindən sonra Azərbaycanın qarşısında qalan əsas məsələlərdən biri Qarabağda dövlət suverenliyinin tam təmin edilməsi idi. 2020–2023-cü illər ərzində Azərbaycan dövlətinin həyata keçirdiyi tədbirlər nəticəsində region ətrafında nəqliyyat-kommunikasiya və təhlükəsizlik məsələlərində yeni vəziyyət formalaşdı. 2023-cü il aprelin 23-də Laçın istiqamətində Azərbaycan-Ermənistan sərhədində nəzarət-buraxılış məntəqəsinin yaradılması da bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri oldu. Həmin dövrdə Qarabağda Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının mövcudluğu və qanunsuz silahlı birləşmələrin fəaliyyəti Azərbaycan tərəfindən dövlət suverenliyinə təhdid kimi qiymətləndirilirdi. 2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonunda Azərbaycan əleyhinə silahlı təxribatların qarşısının alınması, Ermənistan silahlı qüvvələrinin qalıqlarının tərksilah edilərək ərazidən çıxarılması və Azərbaycan Respublikasının konstitusiya quruluşunun bərpa olunması məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Azərbaycan Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamında qeyd edildiyi kimi, əməliyyat təxminən 23 saat davam edib və 20 sentyabr 2023-cü ildə başa çatıb. Rəsmi məlumatda əməliyyat nəticəsində Azərbaycan Ordusunun qarşısına qoyulan vəzifələri yerinə yetirdiyi və Azərbaycanın dövlət suverenliyinin tam bərpa edildiyi bildirilir. Bu hadisədən sonra Azərbaycanın Dövlət Bayrağının Qarabağın müxtəlif şəhərlərində qaldırılması dövlət suverenliyinin bərpasının simvolik ifadəsinə çevrildi. 15 oktyabr 2023-cü ildə Prezident İlham Əliyev Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağını ucaltdı. Həmin tarix Azərbaycan dövlətinin həmin şəhərlərdə suveren hakimiyyətinin bərqərar olmasını nümayiş etdirən mühüm hadisə kimi qeyd edilir. 2023-cü ilin noyabrında isə Xankəndidə Vətən müharibəsində əldə edilmiş Zəfərin üçüncü ildönümünə həsr olunmuş hərbi parad keçirildi. Paradın Xankəndidə təşkil olunması 2020-ci ildə əldə edilmiş hərbi nəticə ilə 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpası arasında tarixi əlaqəni nümayiş etdirən mərasim oldu. Parad zamanı Azərbaycan Ordusunun müxtəlif qoşun növlərinin, xüsusi təyinatlı qüvvələrin və digər təhlükəsizlik strukturlarının şəxsi heyəti iştirak etdi. 18 sentyabr 2024-cü ildə isə 20 sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd olunması da rəsmiləşdirildi. Prezidentin həmin tarixli sərəncamına əsasən, hər il 20 sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd edilir. Beləliklə, 20 Sentyabr həm dövlət suverenliyinin bərpası ilə bağlı ümummilli tarix, həm də 2023-cü ildə Azərbaycanın nəzarətinə keçmiş həmin şəhərlərin tarixi günü statusu aldı. 20 Sentyabrın məzmunu yalnız hərbi hadisə ilə məhdudlaşmır. Bu tarix 30 ildən artıq davam etmiş işğal, məcburi köçkünlük, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və mədəni irs obyektlərinin bərpası, həmçinin keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı ilə bağlı yeni mərhələnin başlanğıcı kimi də nəzərdən keçirilir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, infrastrukturun yaradılması və əhalinin mərhələli şəkildə köçürülməsi həyata keçirilir. Rəsmi məlumatlara əsasən, Ağalı, Talış və Laçın şəhərində məskunlaşma prosesi başlanmış, daha sonra digər yaşayış məntəqələrinə də qayıdış genişləndirilmişdir. Bu baxımdan 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü Azərbaycan tarixində iki fərqli dövrü birləşdirən tarix kimi çıxış edir: bir tərəfdən 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayan işğal və onun yaratdığı humanitar nəticələri, digər tərəfdən isə 2020-ci il Vətən müharibəsi və 2023-cü il sentyabr hadisələri nəticəsində Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyinin bərpasından sonrakı mərhələni. 1992-ci ildə Xocalının işğalı, 1992–1993-cü illərdə Şuşa, Laçın, Kəlbəcər və digər ərazilərin işğalı ilə dərinləşən proses 2020-ci ildə hərbi-siyasi dönüşə, 2023-cü il sentyabrın 20-də isə Azərbaycan dövlətinin rəsmi mövqeyinə əsasən, bütün ölkə ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası ilə nəticələndi. 20 Sentyabr – Dövlət Suverenliyi Günü 30 ildən artıq davam etmiş işğal və münaqişə tarixinin, 2020-ci il Zəfərinin və 2023-cü ildə dövlət suverenliyinin tam bərpasının yaddaşda saxlanılması baxımından əlamətdar tarixdir. Bu günün təsis edilməsi 2023-cü il sentyabrın 20-də baş vermiş hadisənin dövlət səviyyəsində tarixi əhəmiyyətinin rəsmiləşdirilməsi deməkdir. Eyni zamanda, 20 Sentyabrın Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü ilə üst-üstə düşməsi həmin şəhərlərin 2023-cü ildə Azərbaycanın dövlət hakimiyyətinin nəzarətinə keçməsi ilə bağlı tarixi ardıcıllığı tamamlayır.
Veteran müəllim Vəfadar Niftəliyev.
