Əgər işğal, soyqırımı və etnik təmizləməyə görə Ermənistana vaxtında sanksiyalar tətbiq edilsəydi, Azərbaycan döyüş meydanında erməni faşizminin belini qırmağa məcbur qalmazdı. Təcavüzkarın cəzasız qalması onun həyasızlığının miqyasını yalnız daha da artırırdı. Müharibə bizim seçimimiz olmayıb. Bizi müharibəyə Ermənistan məcbur edib. Onun arxasında dayanan havadarlar isə görünür ki, Azərbaycanın öz suverenliyini və beynəlxalq hüququ güc yolu ilə bərpa edəcəyini düşünmədilər. Amma onların hamısı yanıldı, yəqin onlar bizim qürurlu, azadlıqsevər, adət-ənənələrimiz və əxlaqi dəyərlərimizlə yaşayan xalqımızın xasiyyətini yaxşı tanımırdılar.
Müharibə insanların həyatına ağır zərbələr vuran, şəhər və kəndləri dağıdan, minlərlə ailənin taleyində dərin izlər buraxan faciəvi hadisədir. Azərbaycan xalqı uzun illər ərzində münaqişənin nəticələrini yaşamış, doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların geri qayıdacağı günü gözləmişdir. Bu baxımdan Azərbaycanın münaqişəyə yanaşmasının əsasını ərazi bütövlüyünün bərpası, suverenliyin təmin olunması və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə hörmət təşkil etmişdir.
Azərbaycanın mövqeyinə görə, Ermənistanın hərbi-siyasi siyasəti və işğalın uzun müddət davam etməsi münaqişənin dinc yolla həllini çətinləşdirən əsas amillərdən olub. Münaqişənin ilkin mərhələlərində yüz minlərlə azərbaycanlının öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalması, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və humanitar problemlərin yaranması regionda uzunmüddətli gərginliyə səbəb olmuşdur. Bu hadisələr münaqişənin yalnız siyasi və hərbi deyil, həm də ciddi humanitar nəticələr doğurduğunu göstərir.
Beynəlxalq hüquq dövlətlərin ərazi bütövlüyünə hörmət edilməsini, mübahisələrin dinc vasitələrlə həllini və mülki əhalinin qorunmasını əsas prinsiplər kimi müəyyənləşdirir. Münaqişələrin həlli zamanı beynəlxalq təşkilatların fəaliyyəti, qəbul edilən qərarların icrası və tərəflərin öhdəliklərinə əməl etməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu mexanizmlərin səmərəliliyi münaqişələrin uzanmasının qarşısının alınmasına və regionda davamlı sülhün təmin olunmasına təsir göstərən amillərdəndir.
Azərbaycan cəmiyyətində uzun illər ərzində belə bir mövqe formalaşıb ki, işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması üçün beynəlxalq səylər daha təsirli olmalı idi. Münaqişənin həlli istiqamətində aparılan danışıqların uzun müddət davam etməsi, ərazilərin işğal altında qalması və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıda bilməməsi əhalinin narazılığına səbəb olurdu. Bu şəraitdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası məsələsi dövlət siyasətinin və ictimai gözləntilərin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilmişdi.
2020-ci ildə baş vermiş 44 günlük müharibə regionun siyasi və hərbi mənzərəsində mühüm dəyişikliklər yaratdı. Müharibənin nəticəsində Azərbaycanın ərazi nəzarətində ciddi dəyişikliklər baş verdi və sonrakı dövrdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə bərpa və quruculuq işlərinə başlanıldı. Bununla yanaşı, müharibə insan tələfatı, yaralanmalar, dağıntılar və mülki əhalinin üzləşdiyi çətinliklərlə müşayiət olundu. Bu nəticələr münaqişələrin qarşısının alınmasının və davamlı sülhün əldə edilməsinin nə qədər vacib olduğunu bir daha göstərdi.
Azərbaycan xalqının tarixində doğma torpaqlara bağlılıq, milli kimliyin qorunması və müstəqilliyə sahib çıxmaq mühüm yer tutur. Ölkənin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün bərpası cəmiyyətin böyük hissəsi tərəfindən tarixi ədalətin təmin olunması kimi qiymətləndirilir. Eyni zamanda, bu prosesin uzunmüddətli nəticələri yalnız hərbi və siyasi nailiyyətlərlə deyil, insanların təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, azad edilmiş ərazilərin bərpası və məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtması ilə də ölçülür.
Münaqişənin ağır nəticələrinin aradan qaldırılması üçün humanitar məsələlərin həlli də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müharibə qurbanlarının xatirəsinin qorunması, itkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması, minalardan təmizləmə işlərinin aparılması və zərər çəkmiş ailələrə dəstək göstərilməsi regionda etimadın formalaşmasına kömək edə bilər. Davamlı sülhün təmin olunması üçün tərəflərin beynəlxalq hüquq çərçivəsində öhdəliklərinə əməl etməsi və gələcək nəsillərin təhlükəsizliyini nəzərə alması vacibdir.
Azərbaycanın təcrübəsi göstərir ki, ərazi bütövlüyü və suverenlik məsələləri dövlətlərin təhlükəsizlik siyasətində mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, regionun gələcəyi üçün hərbi qarşıdurmanın yenidən baş verməsinin qarşısının alınması, sərhədlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, iqtisadi əlaqələrin inkişafı və qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi də əhəmiyyətlidir. Sülhün möhkəmləndirilməsi həm dövlətlərin, həm də regionda yaşayan insanların maraqlarına xidmət edir.
“Müharibə bizim seçimimiz olmayıb” fikri Azərbaycanın münaqişənin yaranması və inkişafı ilə bağlı rəsmi mövqeyini ifadə edir. Ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası, müharibənin humanitar nəticələrinin aradan qaldırılması və doğma torpaqlarından didərgin düşmüş insanların geri qayıtması müasir Azərbaycanın qarşısında duran mühüm vəzifələr sırasındadır. Tarixi təcrübədən çıxarılan əsas nəticə isə ondan ibarətdir ki, beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əməl olunması, münaqişələrin vaxtında və ədalətli həlli, eləcə də davamlı sülhün qorunması gələcəkdə yeni faciələrin qarşısının alınması üçün mühüm şərtlərdir.
Qocayev Rövşən – Zərdab şəhər sakini, gənc fəal
