Bəziləri düşünürdü ki, Azərbaycan 2020-ci il noyabrın 10-da üçtərəfli Bəyanatla təsbit edilmiş status-kvonu dəyişməyə cürət etməyəcək və Şuşanın azad edilməsi ilə kifayətlənəcək
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri tərəfindən imzalanmış üçtərəfli Bəyanat 44 günlük Vətən müharibəsinin başa çatmasını rəsmiləşdirən və regionda yeni hərbi-siyasi reallıqların formalaşmasına səbəb olan mühüm sənəd idi. Lakin həmin sənədin imzalanmasından sonra bəzi dairələrdə belə bir təsəvvür yaranmışdı ki, Azərbaycan əldə etdiyi hərbi uğurlarla, xüsusilə Şuşanın azad edilməsi ilə kifayətlənəcək, münaqişə bölgəsində yaranmış mürəkkəb vəziyyətin dəyişdirilməsi istiqamətində əlavə addımlar atmayacaq və mövcud vəziyyət uzun müddət davam edəcək. Bu yanaşmanın tərəfdarları hesab edirdilər ki, üçtərəfli Bəyanatla müəyyən edilmiş atəşkəs rejimi, bölgədə yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlı kontingenti və formalaşmış hərbi-siyasi şərait Azərbaycanın sonrakı fəaliyyət imkanlarını məhdudlaşdıracaq. Lakin sonrakı hadisələr göstərdi ki, Azərbaycan dövləti öz suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi məsələsini yarımçıq qoymaq niyyətində deyil. Ölkənin qarşıya qoyduğu əsas məqsəd yalnız 2020-ci ildə işğal altında olan ərazilərin bir hissəsinin azad edilməsi deyil, beynəlxalq səviyyədə tanınmış bütün əraziləri üzərində suveren hüquqlarının tam bərpası idi. 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanatın müddəaları həmin dövrdə yaranmış hərbi-siyasi vəziyyətin xüsusiyyətlərini əks etdirirdi. Sənədin birinci bəndinə əsasən, 10 noyabr saat 00:00-dan etibarən hərbi əməliyyatların tam dayandırılması və tərəflərin tutduqları mövqelərdə qalması nəzərdə tutulurdu. İkinci bənd Ağdam rayonunun, altıncı bənd Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılmasını, üçüncü və dördüncü bəndlər isə Rusiya sülhməramlı kontingentinin bölgədə yerləşdirilməsini müəyyən edirdi. Sənədin doqquzuncu bəndində regionda bütün iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin bərpası, Azərbaycanın qərb rayonları ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında nəqliyyat əlaqəsinin yaradılması nəzərdə tutulmuşdu. Beləliklə, Bəyanat 2020-ci il müharibəsinin nəticələrini və münaqişədən sonrakı mərhələnin əsas şərtlərini müəyyənləşdirirdi. Bununla belə, sənəd Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri üzərində suverenliyindən imtina etməsi və ya bu suverenliyin daimi məhdudlaşdırılması anlamına gəlmirdi. Azərbaycanın müharibədən sonrakı siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri 2020-ci ildə əldə olunmuş hərbi nəticələrin möhkəmləndirilməsi, azad edilmiş ərazilərdə dövlət idarəçiliyinin bərpası, sərhədlərin mühafizəsinin gücləndirilməsi və regionda davamlı təhlükəsizliyin təmin edilməsi idi. Lakin postmünaqişə dövründə bir sıra problemlər öz həllini gözləyirdi. Xüsusilə, Azərbaycanın Qarabağ iqtisadi rayonunda Ermənistan silahlı qüvvələrinin mövcudluğu, qeyri-qanuni silahlı birləşmələrin fəaliyyəti, ərazilərdə hərbi təyinatlı infrastrukturun saxlanılması və üçtərəfli Bəyanatın müddəalarının icrası ilə bağlı yaranan çətinliklər regionda gərginliyin davam etməsinə səbəb olurdu. Azərbaycan tərəfi bu məsələlərin həllinin dövlət suverenliyinin təmin olunması və ərazilərdə konstitusiya quruluşunun bərpası baxımından vacib olduğunu bildirirdi. 2021–2023-cü illərdə Azərbaycan postmünaqişə dövrünün reallıqlarına uyğun olaraq siyasi, diplomatik, iqtisadi və təhlükəsizlik istiqamətlərində ardıcıl fəaliyyət həyata keçirdi. Azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinə başlanıldı, yeni avtomobil yolları, tunellər, körpülər, hava limanları və digər infrastruktur obyektləri inşa edildi. Füzuli Beynəlxalq Hava Limanı 2021-ci il oktyabrın 26-da, Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanı 2022-ci il oktyabrın 20-də, Laçın Beynəlxalq Hava Limanı isə 2025-ci il mayın 28-də istifadəyə verildi. Bu layihələr Azərbaycanın azad edilmiş ərazilərdə iqtisadi və sosial həyatın bərpasına, dövlət nəzarətinin möhkəmləndirilməsinə və Böyük Qayıdış proqramının həyata keçirilməsinə yönəlmiş siyasətinin mühüm tərkib hissəsi idi. Postmünaqişə dövrünün ən mühüm hadisələrindən biri 2023-cü il aprelin 23-də Laçın-Xankəndi yolunun başlanğıcında Azərbaycanın sərhəd-keçid məntəqəsinin yaradılması oldu. Bu addım Azərbaycanın dövlət sərhədlərinin mühafizəsi və ərazisində hərəkətə nəzarət mexanizminin təmin edilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Azərbaycan tərəfi bu qərarı Ermənistan ərazisindən Qarabağa silah-sursat və hərbi təyinatlı vasitələrin daşınmasının, eləcə də sərhəd təhlükəsizliyinə təhdid yaradan halların qarşısının alınması zərurəti ilə əsaslandırırdı. Beləliklə, 2020-ci ildən sonra formalaşmış vəziyyətin dəyişməz qalmayacağı və Azərbaycanın öz suveren hüquqlarının həyata keçirilməsi istiqamətində ardıcıl addımlar atacağı aydın şəkildə görünürdü. 2023-cü il sentyabrın 19-da Azərbaycan Respublikasının Qarabağ iqtisadi rayonunda lokal xarakterli antiterror tədbirlərinə başlanıldı. Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin yaydığı məlumatda tədbirlərin məqsədi kimi konstitusiya quruluşunun bərpası, qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi, Ermənistan silahlı qüvvələrinin birləşmələrinin Azərbaycan ərazisindən çıxarılması və təhlükəsizliyin təmin olunması göstərilirdi. Bu hadisə 2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli Bəyanatdan sonra bölgədə yaranmış hərbi-siyasi vəziyyətin dəyişməsində yeni mərhələ oldu. Azərbaycan tərəfinin məlumatına görə, tədbirlər sentyabrın 20-də saat 13:00-da əldə olunmuş razılaşma ilə dayandırıldı. Bununla da Qarabağ iqtisadi rayonunda mövcud olmuş qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi və onların hərbi infrastrukturunun ləğvi prosesi başlandı. 2023-cü il sentyabrın 20-də əldə olunmuş razılaşmadan sonra Qarabağda separatçı qurumun mövcudluğu faktiki olaraq sona çatdı. Həmin qurumun 2023-cü il sentyabrın 28-də imzaladığı sənəddə 2024-cü il yanvarın 1-dən etibarən fəaliyyətinin dayandırılması nəzərdə tutulmuşdu. Bu hadisələr Azərbaycanın dövlət suverenliyinin bütün ölkə ərazisində təmin olunması istiqamətində yeni mərhələ yaratdı. 2023-cü il sentyabrın 20-də Prezident İlham Əliyevin xalqa müraciətində ölkənin bütün ərazilərində suverenliyin bərpa olunduğu bəyan edildi. Beləliklə, 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi ilə hərbi-siyasi baxımdan mühüm dönüş yaradan proses 2023-cü ilin sentyabrında Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpası ilə yeni tarixi nəticə ilə tamamlandı. Bu prosesin mühüm tərəflərindən biri də Azərbaycanın qarşıya qoyduğu məqsədlərə nail olmaq üçün hərbi vasitələrlə yanaşı, diplomatik və siyasi mexanizmlərdən də istifadə etməsi idi. Ölkə beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərinə, xüsusilə dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə istinad edərək öz mövqeyini beynəlxalq platformalarda müdafiə edirdi. Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri çərçivəsində bütün əraziləri üzərində suveren hüquqlarının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalırdı. 2020-ci il müharibəsindən sonra baş verən hadisələr göstərdi ki, hərbi qələbənin əldə edilməsi ilə yanaşı, onun siyasi, hüquqi və institusional nəticələrinin möhkəmləndirilməsi də uzunmüddətli dövlətçilik strategiyasının mühüm tərkib hissəsidir. Qarabağda suverenliyin tam bərpasından sonra Azərbaycan dövləti regionda yeni inkişaf mərhələsinin əsasını qoydu. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı yenidənqurma işləri sürətləndirildi, yaşayış məntəqələrinin bərpası, sosial obyektlərin inşası, enerji və nəqliyyat infrastrukturunun yaradılması istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirildi. Böyük Qayıdış proqramı çərçivəsində keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına mərhələli qayıdışı təmin edilməyə başlandı. Bu proses 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması ilə xalqımızın qarşısında açılan tarixi yolun yalnız hərbi deyil, həm də sosial-iqtisadi və humanitar nəticələrini nümayiş etdirir.
Zərdab rayonu üzrə gənclər və idman sektorunun əməkdaşı –Bahar Qurbanova
