Zəngəzur qəzasının işğalı
XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində mürəkkəb siyasi proseslər, ərazi mübahisələri və ciddi geosiyasi dəyişikliklərlə yadda qalmışdır. Xüsusilə Zəngəzur bölgəsinin taleyi həmin dövrün ən mühüm və mübahisəli məsələlərindən biri olmuşdur. Tarixi Zəngəzur torpaqlarının inzibati-siyasi mənsubiyyətinin dəyişməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsinə, bölgənin demoqrafik vəziyyətinə və Cənubi Qafqazın sonrakı siyasi xəritəsinə əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu və ölkədə sovet hakimiyyətinin qurulması bölgədə qüvvələr nisbətini köklü şəkildə dəyişdirdi. XI Qırmızı Ordunun Azərbaycana daxil olması ilə ölkənin müstəqilliyinə son qoyuldu, Azərbaycan sovet Rusiyasının siyasi və hərbi təsir dairəsinə düşdü. Bu hadisədən sonra Azərbaycanın bir sıra ərazilərinin gələcək statusu ilə bağlı qərarlar artıq müstəqil dövlətin iradəsindən daha çox bolşevik rəhbərliyinin regional siyasəti çərçivəsində müəyyənləşdirilirdi. Zəngəzur məsələsi də məhz bu mürəkkəb şəraitdə yeni mərhələyə qədəm qoydu. 1918–1920-ci illərdə bölgədə Azərbaycan və Ermənistan arasında ərazi mübahisələri, silahlı toqquşmalar və əhali arasında ciddi gərginliklər yaşanmışdı. Bölgədə fəaliyyət göstərən silahlı dəstələrin əməliyyatları, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və dinc əhalinin yurdlarından didərgin düşməsi Zəngəzurun ictimai və demoqrafik həyatına ağır zərbə vurmuşdu. Tarixi araşdırmalarda bu dövrdə müsəlman, o cümlədən azərbaycanlı əhalinin bölgədən sıxışdırılması və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması məsələlərinə xüsusi diqqət yetirilir.
Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Zəngəzurun gələcək mənsubiyyəti ilə bağlı proseslər sürətləndi. 1920-ci il noyabrın 30-da Azərbaycan İnqilab Komitəsinin bəyanatında Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvan məsələlərinə toxunuldu. Həmin ilin dekabrında sovet Rusiyası ilə Ermənistan arasında aparılan danışıqlar və qəbul edilən qərarlar Zəngəzurun qərb hissəsinin Ermənistanın tərkibinə daxil edilməsi prosesində mühüm rol oynadı. Bu qərarlar bölgənin gələcək inzibati bölgüsünün formalaşmasına təsir göstərdi. Zəngəzurun taleyinin həllində bolşevik Rusiyasının siyasi maraqları mühüm amillərdən biri idi. Sovet rəhbərliyi Cənubi Qafqazda öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyə, regionun siyasi və hərbi vəziyyətini nəzarətdə saxlamağa çalışırdı. Azərbaycan və Ermənistanın sovetləşdirilməsi fonunda sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi məsələsi yerli əhalinin tarixi bağlılıqları və bölgənin əvvəlki inzibati mənsubiyyəti ilə yanaşı, sovet rəhbərliyinin siyasi hesablamaları ilə də əlaqəli idi.
1921-ci ildə aparılan inzibati-siyasi müzakirələr və sərhədlərin müəyyənləşdirilməsi nəticəsində tarixi Zəngəzur qəzasının ərazisi iki hissəyə bölündü. Qəzanın qərb hissəsində yerləşən Sisyan, Gorus, Qafan və Mehri əraziləri Ermənistan SSR-in tərkibində qaldı. Şərq hissəsində yerləşən Laçın, Qubadlı və Zəngilan əraziləri isə Azərbaycan SSR-in tərkibində saxlanıldı. Beləliklə, vaxtilə vahid inzibati məkanın tərkib hissələri olan ərazilər müxtəlif sovet respublikalarının sərhədləri daxilində qaldı. Bu bölgü yalnız inzibati xəritədə dəyişiklik yaratmadı. O, əsrlər boyu mövcud olmuş iqtisadi, sosial və mədəni əlaqələrin xarakterinə də təsir göstərdi. Əhalinin ənənəvi təsərrüfat əlaqələri, yaylaq-qışlaq yolları və qonşu yaşayış məntəqələri arasındakı münasibətlər yeni sərhədlər şəraitində dəyişməyə başladı.
Sevinc İmanova – “Rayon Mərkəzi Xəstəxanası” PHŞ-də Terapiya şöbəsinin müdiri
