XIX əsrin əvvəllərində Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra aparılmış yeni inzibati ərazi bölgü
XIX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqazın siyasi və inzibati tarixində mühüm dəyişikliklərlə səciyyələnir. Rusiya imperiyasının bölgəni işğal etməsi nəticəsində xanlıqların idarəçilik sistemi tədricən ləğv edilmiş, ərazilərin idarə olunması imperiyanın maraqlarına uyğun şəkildə yenidən təşkil edilmişdir. Bu proses bölgənin siyasi xəritəsinə, inzibati sərhədlərinə və sonrakı dövrlərdə baş verən ərazi dəyişikliklərinə ciddi təsir göstərmişdir.Həmin dövrdə tarixi Zəngəzur bölgəsi də müxtəlif inzibati-ərazi dəyişikliklərinə məruz qalmışdır. Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvan ərazilərinin tarixi əlaqələri, coğrafi mövqeyi və strateji əhəmiyyəti bölgənin inzibati bölgüsündə mühüm rol oynamışdır. Çar Rusiyasının Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsi ilə əlaqədar aparılan islahatlar nəticəsində əvvəllər xanlıqların tərkibində olan ərazilər yeni inzibati vahidlərə daxil edilmişdir.1867-ci ildə Yelizavetpol quberniyasının yaradılması və 1868-ci ildə inzibati bölgünün formalaşdırılması bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri olmuşdur. Yeni bölgüyə əsasən Zəngəzur qəzası Yelizavetpol quberniyasının, başqa sözlə, Gəncə quberniyasının tərkibinə daxil edilmişdir. Qəzanın inzibati mərkəzi indiki Gorus şəhəri olmuşdur. Tarixi mənbələr Zəngəzur qəzasının XIX əsrin ikinci yarısından etibarən bölgənin inzibati idarəçilik sistemində mühüm yer tutduğunu göstərir.Tarixi Zəngəzur anlayışı indiki Ermənistan ərazisində yerləşən Sisyan, Qafan və Mehri ilə yanaşı, Azərbaycanın Zəngilan, Qubadlı və Laçın ərazilərini də əhatə edən geniş coğrafi məkanla əlaqələndirilir. Bu ərazilər arasında əsrlər boyu iqtisadi, mədəni və sosial əlaqələr mövcud olmuş, bölgənin yaşayış məntəqələri ümumi tarixi proseslərin iştirakçısına çevrilmişdir.Zəngilan rayonunun tarixi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və digər rəsmi qurumların tarixi materiallarında qeyd olunur ki, çar Rusiyasının işğalınadək Zəngilan ərazisinin bir hissəsi Naxçıvan xanlığına, digər hissəsi isə Qarabağ xanlığına aid olmuşdur. Sonrakı inzibati dəyişikliklər nəticəsində Zəngilan ərazisi Zəngəzur qəzasının tərkibinə daxil edilmişdir. Bu fakt rayonun tarixi-coğrafi mövqeyinin və keçmiş inzibati əlaqələrinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.Qubadlı və Laçın əraziləri də tarixi Zəngəzur məkanının şərq hissəsi ilə sıx bağlı olmuşdur. Bölgənin dağlıq relyefi, çay hövzələri, təbii sərvətləri və əlverişli coğrafi mövqeyi onun iqtisadi və strateji əhəmiyyətini artırmışdır. Burada əhali əsasən əkinçilik, heyvandarlıq, bağçılıq və digər ənənəvi təsərrüfat sahələri ilə məşğul olmuşdur. Yaşayış məntəqələri arasında formalaşmış əlaqələr bölgənin vahid tarixi və iqtisadi məkan kimi inkişafına təsir göstərmişdir.
XX əsrin əvvəllərində baş verən siyasi hadisələr Zəngəzurun inzibati statusunda yenidən dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. 1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə bölgə ilə bağlı məsələlər dövlətin ərazi bütövlüyü və idarəçilik siyasəti baxımından mühüm yer tuturdu. Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra isə Zəngəzurun inzibati mənsubiyyəti və sərhədləri ilə bağlı qərarlar qəbul edilmiş, 1921-ci ildə bölgənin qərb hissəsi Ermənistan SSR-in tərkibinə daxil olmuşdur. Zəngəzurun şərq hissəsində yerləşən Laçın, Qubadlı və Zəngilan əraziləri isə Azərbaycan ərazisində qalmışdır.Sonrakı illərdə bu ərazilərdə müasir inzibati rayonlar yaradılmışdır. Zəngilan rayonu 1930-cu ildə təşkil edilmiş, Qubadlı və Laçın rayonları da ayrıca inzibati vahidlər kimi formalaşmışdır. Beləliklə, tarixi Zəngəzur məkanının müxtəlif hissələri zaman keçdikcə fərqli inzibati sistemlər daxilində idarə olunmağa başlamışdır.Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra aparılmış inzibati bölgünün öyrənilməsi yalnız keçmiş idarəçilik sisteminin araşdırılması demək deyil. Bu tarix bölgənin siyasi xəritəsinin necə dəyişdiyini, inzibati sərhədlərin hansı mərhələlərdən keçdiyini və müasir ərazi bölgüsünün hansı tarixi proseslər nəticəsində formalaşdığını anlamağa imkan verir.
Zəngəzur qəzasının tarixi, Gəncə quberniyasına daxil edilməsi, eləcə də Sisyan, Qafan, Mehri, Zəngilan, Qubadlı və Laçın ərazilərinin tarixi əlaqələri Cənubi Qafqazın mürəkkəb inzibati-siyasi tarixinin mühüm tərkib hissəsidir. Bu tarixi mərhələlərin sənədlər və elmi mənbələr əsasında araşdırılması, tarixi faktların dəqiqliklə təqdim edilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələrdəndir.
Ziya Nağıyev –Zərdab rayon Dəli Quşçu kənd sakini
