Rayonun coğrafiyası.
Zəngilan rayonu Azərbaycan Respublikasının cənub-qərbində, Kiçik Qafqazın cənub-şərq hissəsində yerləşir. Rayon 1930-cu ildə inzibati ərazi vahidi kimi yaradılmışdır. Cənubdan Araz çayı boyunca İran İslam Respublikası, qərbdən isə Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəd olan Zəngilan əlverişli coğrafi mövqeyi və zəngin təbii sərvətləri ilə seçilir. Rayonun ərazisi dağlıq və düzənlik sahələri, çay vadiləri, meşə örtüyü və müxtəlif təbii landşaftlarla zəngindir. Zəngilanın coğrafi mövqeyi onun tarixi, iqtisadi və strateji əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdəndir. Rayon Azərbaycanın ərazi bütövlüyü, sərhəd təhlükəsizliyi, nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələri və regionun sosial-iqtisadi inkişafı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Uzun illər işğal altında qalmış Zəngilan rayonu 20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilmişdir. Fikrimcə, Zəngilan rayonunun coğrafiyasının öyrənilməsi doğma torpaqlarımızın təbii sərvətlərinin, iqtisadi imkanlarının və strateji əhəmiyyətinin daha dərindən dərk olunması baxımından vacibdir. Zəngilanın coğrafi mövqeyi və relyefi rayonun təbii şəraitinin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Ərazidə dağlıq sahələr, təpəliklər, düzənliklər və çay vadiləri mövcuddur. Rayonun qərb və şimal-qərb hissələrində dağlıq relyef üstünlük təşkil etdiyi halda, Araz çayı istiqamətində düzənlik və alçaq sahələr geniş yayılmışdır. Bu müxtəliflik rayonun təbii landşaftına, bitki örtüyünə və təsərrüfat fəaliyyətinə təsir göstərir. Zəngilanın coğrafi mövqeyi Azərbaycanı qonşu dövlətlərlə birləşdirən nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradır. Rayonun Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonuna daxil olması onun ölkənin regional inkişaf strategiyasında rolunu artırır. Zəngilan rayonunun iqlimi ərazinin relyefindən və yüksəklik fərqlərindən asılı olaraq dəyişir. Araz çayı ətrafındakı aşağı ərazilərdə yayı isti və quraq keçən iqlim xüsusiyyətləri müşahidə olunur, dağlıq sahələrdə isə iqlim şəraiti yüksəklikdən asılı olaraq fərqlənir. Rayonun əsas su ehtiyatları sırasında Araz çayı, Oxçuçay və Bəsitçay xüsusi yer tutur. Bu çaylar kənd təsərrüfatının inkişafı, əkin sahələrinin suvarılması və təbii ekosistemlərin qorunması baxımından əhəmiyyətlidir. Su ehtiyatlarından səmərəli istifadə edilməsi və onların ekoloji vəziyyətinin qorunması rayonun davamlı inkişafının əsas şərtlərindəndir. Zəngilan rayonu zəngin bitki örtüyü və meşə ehtiyatları ilə seçilir. Ərazidə müxtəlif torpaq tiplərinə, kolluqlara, otlaq sahələrinə və meşə ekosistemlərinə rast gəlinir. Rayonun ən mühüm təbiət abidələrindən biri Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğudur. Qoruq xüsusilə nadir Şərq çinarı meşələrinin mühafizəsi ilə tanınır və mühüm ekoloji əhəmiyyətə malikdir. Ərazinin təbii şəraiti müxtəlif heyvan və quş növlərinin yaşaması üçün əlverişli mühit yaradır. Meşələrin bərpası, torpaqların mühafizəsi, su mənbələrinin qorunması və biomüxtəlifliyin saxlanılması Zəngilanın ekoloji tarazlığının təmin edilməsi baxımından vacibdir. Rayonun təbii-coğrafi xüsusiyyətləri kənd təsərrüfatının, heyvandarlığın və bağçılığın inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır. Torpaq və su ehtiyatlarından düzgün istifadə olunması kənd təsərrüfatı istehsalının artırılmasına və yerli əhalinin məşğulluğunun genişləndirilməsinə şərait yarada bilər. Zəngilanın coğrafi mövqeyi nəqliyyat və logistika sahələrinin inkişafı baxımından da strateji üstünlüklərə malikdir. İşğaldan azad edildikdən sonra rayonda müasir infrastrukturun qurulması, avtomobil və dəmir yollarının inkişafı, yaşayış məntəqələrinin bərpası, enerji və kommunal xidmətlərin təşkili istiqamətində mühüm layihələr həyata keçirilir. Bu işlər rayonun iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına, yeni iş imkanlarının yaradılmasına və əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışına xidmət edir. Zəngilan rayonu 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş və uzun illər işğal altında qalmışdır. 20 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Ordusu Zəngilan şəhərini işğaldan azad etmişdir. Bu tarixi hadisə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm mərhələ olmuşdur. İşğal dövründə rayonun yaşayış məntəqələrinə, infrastrukturuna və mədəni irsinə ciddi ziyan dəymişdir. Zəngilan azad edildikdən sonra ərazidə minatəmizləmə, yolların çəkilməsi, elektrik enerjisi və su təchizatının yaxşılaşdırılması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması istiqamətində işlər görülür. Ağalı kəndində həyata keçirilən müasir kənd layihəsi Böyük Qayıdış proqramının mühüm nümunələrindəndir. Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının istifadəyə verilməsi isə rayonun nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq əlaqələrinin inkişafı baxımından əhəmiyyətli hadisədir. Zəngilan rayonunun coğrafi mövqeyi Azərbaycanın milli təhlükəsizliyi, sərhədlərinin mühafizəsi və regional nəqliyyat əlaqələrinin inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Rayonun İranla sərhəddə yerləşməsi və Şərqi Zəngəzurun tərkib hissəsi olması onun geosiyasi və iqtisadi mövqeyini gücləndirir. Ərazidə nəqliyyat-kommunikasiya xətlərinin inkişafı Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişləndirilməsinə, iqtisadi əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə və yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yaradır. Dövlət tərəfindən həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma tədbirləri ölkənin suverenliyinin möhkəmləndirilməsinə, işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi dövriyyəyə qaytarılmasına və əhalinin təhlükəsiz yaşayışının təmin edilməsinə yönəlib. Mənim fikrimcə, Zəngilanın yenidən qurulması yalnız bir rayonun bərpası deyil, həm də Azərbaycan dövlətinin gücünün, xalqımızın birliyinin və doğma torpaqlarımıza bağlılığımızın ifadəsidir. Zəngilan rayonunun coğrafiyasının öyrənilməsi və təbliği istiqamətində maarifləndirici görüşlərin, təqdimatların, məlumatlandırma tədbirlərinin və müzakirələrin təşkili mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu tədbirlərdə rayonun coğrafi mövqeyi, relyefi, iqlimi, su ehtiyatları, meşələri, təbii sərvətləri və iqtisadi potensialı haqqında məlumatlar təqdim olunur. Eyni zamanda, Zəngilanın işğaldan azad edilməsi, ərazidə həyata keçirilən bərpa-quruculuq layihələri, Ağalı kəndinin yenidən qurulması və Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının əhəmiyyəti barədə məlumatlandırma işləri aparılır. Gənclərin doğma torpaqların təbii sərvətlərinin qorunması, ekoloji maarifləndirmə və milli-mənəvi dəyərlərin təbliği istiqamətində təşəbbüslərə cəlb olunması təşviq edilir. Bu fəaliyyətlər gənc nəslin tarixi yaddaşının möhkəmləndirilməsinə, dövlətçilik düşüncəsinin inkişafına və işğaldan azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişafına marağın artırılmasına xidmət edir. Nəticə etibarilə, Zəngilan rayonu zəngin təbii ehtiyatları, əlverişli coğrafi mövqeyi, meşə sərvətləri və strateji əhəmiyyəti ilə Azərbaycanın mühüm ərazilərindən biridir. Rayonun işğaldan azad edilməsi ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpasında tarixi hadisə olmaqla yanaşı, regionun inkişafı üçün yeni imkanlar yaratmışdır. Hazırda həyata keçirilən bərpa və yenidənqurma işləri Zəngilanın müasir yaşayış, iqtisadiyyat və nəqliyyat mərkəzlərindən birinə çevrilməsinə zəmin yaradır. Rayonun coğrafi xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi, təbii sərvətlərinin qorunması və inkişaf potensialının tanıdılması milli dəyərlərin, vətənpərvərlik hissinin və dövlətçilik düşüncəsinin gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zəngilanın yenidən qurulması və əhalinin doğma torpaqlarına qayıdışı Azərbaycan dövlətinin qətiyyətinin, xalqımızın birliyinin və ölkəmizin gələcəyə yönəlmiş inkişaf siyasətinin parlaq göstəricisidir.
Cəlal Mecidli – Zərdab Gənclər evinin metodisti
