Rayonun coğrafiyası
Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşən Zəngilan rayonu özünəməxsus coğrafi mövqeyi, mürəkkəb relyefi, zəngin su ehtiyatları və təbii sərvətləri ilə seçilən bölgələrimizdəndir. Kiçik Qafqazın cənub-şərqində, Araz çayı hövzəsində yerləşən rayon tarixən Azərbaycanın iqtisadi, sosial və mədəni həyatında mühüm yer tutmuşdur. Zəngilanın coğrafi mövqeyi onun təbii şəraitinə, əhalinin həyat tərzinə, kənd təsərrüfatının və digər təsərrüfat sahələrinin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
Zəngilan rayonunun ərazisi təxminən 730 kvadratkilometrdir. Rayon şimaldan Qubadlı, şərqdən Cəbrayıl rayonları, cənubdan Araz çayı boyunca İran İslam Respublikası, qərbdən isə Ermənistanın Sünik vilayəti ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisi şərqdə Həkəri çayı istiqamətindən qərbdə Mehri dağ silsiləsinə doğru uzanan müxtəlif relyef formalarını əhatə edir. Bu coğrafi mövqe Zəngilanı həm mühüm sərhəd bölgəsi, həm də Cənubi Qafqazın əhəmiyyətli təbii-coğrafi məkanlarından biri kimi səciyyələndirir.
Rayonun relyefi olduqca müxtəlifdir. Burada orta və alçaq dağlıq sahələr, dağətəyi ərazilər, çay vadiləri, düzənliklər və maili səthlər bir-birini əvəz edir. Bərgüşad silsiləsi, Qarabağ silsiləsinin alçalan yamacları və Mehri dağ silsiləsinin şərq hissəsi rayonun relyef quruluşunun formalaşmasında mühüm rol oynayır. Dağlıq sahələrdən düzənliklərə doğru dəyişən yüksəkliklər ərazidə müxtəlif təbii landşaftların yaranmasına şərait yaradır. Bu müxtəliflik Zəngilanın təbii gözəlliyini artırmaqla yanaşı, təsərrüfat fəaliyyəti üçün də fərqli imkanlar yaradır.
Zəngilanın təbiətini səciyyələndirən əsas xüsusiyyətlərdən biri onun zəngin çay şəbəkəsidir. Rayon ərazisindən Araz, Həkəri, Oxçuçay və Bəsitçay çayları keçir. Bu çaylar tarixən əkin sahələrinin suvarılmasında, bağçılığın inkişafında, mal-qaranın su təminatında və yerli əhalinin gündəlik həyatında mühüm əhəmiyyət daşımışdır. Xüsusilə Araz çayı rayonun cənub sərhədi boyunca uzanaraq bölgənin coğrafi mövqeyinin müəyyənləşməsində mühüm rol oynayır. Həkəri və Oxçuçay vadiləri isə ərazinin təbii quruluşunun formalaşmasına və yerli təsərrüfat sahələrinin inkişafına təsir göstərir.
Rayonun iqlimi də coğrafi şəraitinə uyğun olaraq müxtəlif xüsusiyyətlərə malikdir. Arazboyu ərazilərdə qışı quraq keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi, dağətəyi və yüksəkliklərdə isə mülayim isti iqlim xüsusiyyətləri müşahidə olunur. Bu şərait müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərinin yetişdirilməsi, meyvə bağlarının salınması və heyvandarlığın inkişafı üçün əlverişli imkanlar yaradır. Ərazinin relyefi və iqlim fərqləri bitki örtüyünün müxtəlifliyinə də təsir edir.
Zəngilanın təbii sərvətləri rayonun iqtisadi potensialının mühüm hissəsini təşkil edir. Ərazidə tikinti daşı, əhəng xammalı, qara mərmər və qızıl yataqları kimi faydalı qazıntılar mövcuddur. Bu ehtiyatlar bölgənin sənaye və tikinti sahələrinin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla yanaşı, təbii sərvətlərdən istifadə zamanı ekoloji tarazlığın qorunması, su ehtiyatlarının çirklənməsinin qarşısının alınması və təbiətin mühafizəsi xüsusi diqqət tələb edir.
Zəngilanın təbiətinin ən qiymətli sərvətlərindən biri də Bəsitçay vadisində yerləşən təbii çinar meşəsidir. Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu nadir ağac növlərinin qorunması və biomüxtəlifliyin saxlanılması baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Burada yayılan Şərq çinarları öz uzunömürlülüyü və möhtəşəm görünüşü ilə seçilir. Ərazinin meşələri, çay vadiləri, dağlıq sahələri və zəngin bitki örtüyü onun ekoturizm potensialını artırır. Bu təbii irsin qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması mühüm vəzifələrdən biridir.
Rayonun coğrafi xüsusiyyətləri tarixən əhalinin məşğuliyyətinə və yaşayış tərzinə də təsir göstərmişdir. Zəngilanın dağətəyi və düzənlik ərazilərində əkinçilik, bağçılıq və heyvandarlıq inkişaf etmiş, çayların yaratdığı münbit vadilər təsərrüfat fəaliyyəti üçün əlverişli şərait formalaşdırmışdır. Bölgənin təbii ehtiyatları və əlverişli mövqeyi onun iqtisadi inkişafında mühüm rol oynamışdır. Ərazidə mövcud olan təbii şərait həm də müxtəlif yaşayış məntəqələrinin formalaşmasına və əhali arasında təsərrüfat əlaqələrinin inkişafına zəmin yaratmışdır.
Zəngilanın coğrafi mövqeyi onun nəqliyyat və regional əlaqələr baxımından əhəmiyyətini də artırır. Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşməsi, Araz çayı boyunca uzanan sərhədi və qonşu rayonlarla əlaqələri bölgənin iqtisadi potensialının reallaşdırılması üçün əlverişli imkanlar yaradır. Müasir dövrdə bu imkanlardan səmərəli istifadə edilməsi, nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı və regionlararası iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi rayonun gələcək tərəqqisi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün Zəngilanın coğrafi mövqeyi və təbii potensialı işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və inkişafı baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Rayonun təbii sərvətlərindən səmərəli istifadə, kənd təsərrüfatının dirçəldilməsi, su ehtiyatlarının qorunması, yaşıllıqların bərpası və ekoloji tarazlığın təmin olunması qarşıda duran əsas istiqamətlərdəndir. Ərazidə həyata keçirilən bərpa və quruculuq tədbirlərinin təbii mühitin xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla aparılması davamlı inkişafın təmin edilməsinə xidmət edir.
Zəngilan özünəməxsus coğrafiyası, zəngin təbiəti, çayları, dağları, meşələri və münbit torpaqları ilə Azərbaycanın seçilən bölgələrindən biridir. Bu ərazinin təbii sərvətlərinin qorunması, ekoloji imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi və iqtisadi potensialının davamlı inkişaf prinsipləri əsasında reallaşdırılması rayonun gələcək tərəqqisinə mühüm töhfə verəcəkdir. Zəngilanın coğrafi xüsusiyyətlərinin dərindən öyrənilməsi və təbii irsinin qorunması həm bölgənin inkişafı, həm də Azərbaycanın ümumi təbii sərvətlərinin mühafizəsi baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Şəhla Eminova – Zərdab şəhər sakini, əməkdar müəllim
