Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra aparılmış inzibati bölgü
XIX əsrin əvvəlləri Cənubi Qafqazın siyasi və inzibati xəritəsinin ciddi dəyişikliklərə məruz qaldığı mürəkkəb tarixi mərhələ kimi yadda qalıb. Rusiya imperiyasının bölgədə möhkəmlənməsi ilə ənənəvi idarəçilik sistemi tədricən dağıdılmış, yeni inzibati bölgülər aparılmış, Azərbaycanın tarixi torpaqlarının idarə olunmasında mühüm dəyişikliklər edilmişdir. Bu proseslər Zəngilanın da daxil olduğu Zəngəzur bölgəsinin gələcək taleyinə təsirsiz ötüşməmişdir.
Rusiya hakimiyyəti dövründə aparılan inzibati-ərazi dəyişiklikləri nəticəsində Zəngəzur qəzası Gəncə quberniyasının tərkibində idarə olunurdu. Sisyan, Qafan, Mehri, Zəngilan, Qubadlı və Laçın ərazilərini əhatə edən bu tarixi məkan coğrafi bütövlüyü, təbii sərvətləri və strateji mövqeyi ilə seçilirdi. Bölgə həm kənd təsərrüfatı, həm də ticarət və nəqliyyat əlaqələri baxımından əhəmiyyətli idi.
İnzibati bölgülər yalnız idarəetmə məsələsi deyildi. Onlar əhalinin sosial-iqtisadi həyatına, yaşayış məntəqələri arasındakı əlaqələrə və bölgənin siyasi gələcəyinə də təsir göstərirdi. İmperiya maraqlarına uyğun həyata keçirilən dəyişikliklər Cənubi Qafqazda yeni siyasi münasibətlərin formalaşmasına zəmin yaratdı.
Zəngilanın tarixi taleyini anlamaq üçün onun yerləşdiyi Zəngəzur bölgəsinin keçdiyi inzibati və siyasi mərhələləri öyrənmək mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sonrakı dövrlərdə baş verən ərazi dəyişiklikləri bölgənin bütövlüyünə təsir etsə də, Zəngilan Azərbaycan torpağı kimi öz tarixi və milli kimliyini qoruyub saxlamışdır.
Bu gün Zəngilanın dirçəlişi və yenidən qurulması onun tarixi irsinə yeni münasibətin formalaşmasını tələb edir. Tarixi faktların öyrənilməsi, keçmişdə baş vermiş dəyişikliklərin düzgün qiymətləndirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşın qorunmasının mühüm şərtidir. Zəngilanın tarixi yalnız keçmişin hadisələri deyil, həm də Azərbaycanın dövlətçilik yaddaşının ayrılmaz hissəsidir.
Talıb Talıbov – Zərdab rayonu Alıcanlı kənd sakini
