Hörmüz boğazında tanker hərəkətinin bərpası məqsədilə Omanın vasitəçiliyi ilə keçirilməsi planlaşdırılan regional görüş son anda təxirə salınıb. Danışıqların baş tutmaması Körfəz ölkələri ilə İran arasında ortaq mövqenin formalaşmadığını və ABŞ-nin iştirakı olmadan boğazla bağlı razılaşmanın əldə edilməsinin çətinliyini göstərir.
Xeberaz.info xəbər verir ki, görüş sentyabrın 14-də Omanın Salalah şəhərində keçirilməli idi. İran Xarici İşlər Nazirliyi danışıqlarda İraq və Körfəz ölkələrinin iştirak edəcəyini açıqlasa da, qatılacaq dövlətlərin tam siyahısını açıqlamamışdı.
Görüşün əsas məqsədi Omanın hazırladığı çərçivə əsasında Hörmüzdən tankerlərin müntəzəm keçidini bərpa etmək, təhlükəsiz marşrutları razılaşdırmaq idi. Təklif naviqasiya təhlükəsizliyi və ətraf mühitin qorunması üçün könüllü ödəniş mexanizmini də nəzərdə tuturdu. Danışıqların ABŞ-nin iştirakı olmadan aparılması planlaşdırılmışdı.
Lakin görüş ərəfəsində yalnız İraq iştirakını rəsmən təsdiqlədi. Bəhreyn İranla diplomatik münasibətlərinin olmamasını əsas gətirərək qatılmaqdan imtina etdi. Digər Körfəz Əməkdaşlıq Şurası ölkələri də iştiraka dair açıq təsdiq vermədilər.
Sentyabrın 13-də Oman xarici işlər naziri Bədr əl-Busaidi “X” hesabında görüşün “konsensus mənafeyi naminə” təxirə salındığını açıqladı. “Oman” Xəbər Agentliyi qərarın konstruktiv dialoq üçün daha əlverişli şərait yaratmaq məqsədilə verildiyini bildirdi. İranın “Fars” agentliyinin məlumatına görə isə görüşün təxirə salınmasını məhz Tehran təklif edib.
Görüşün baş tutmamasının əsas səbəbi regional dəstəyin yetərli olmaması hesab edilir. Körfəz ölkələrinin bir hissəsi İranla danışıqları vacib saysa da, Tehranla ayrıca razılaşmanın uzunmüddətli nəticələri ilə bağlı ciddi fikir ayrılıqları qalır.
Digər səbəb ABŞ-nin prosesdən kənarda saxlanılmasıdır. Vaşinqton Oman planı barədə məlumatlı olsa da, bu çərçivəyə rəsmən qoşulmamışdı. Tramp administrasiyası Hörmüzdə təhlükəsizliyi təmin edə biləcək əsas qüvvənin ABŞ olduğunu bildirir. Vitse-prezident Di Vens də boğaza nəzarəti təmin edə biləcək yeganə ölkənin ABŞ olduğunu bəyan edib.
Prezident Donald Tramp isə Vaşinqtonun indiki mövqeyindən razı olduğunu göstərib. ABŞ prezidenti İranı danışıqlar masasına gətirməyə çalışmadığını, Hörmüzə faktiki nəzarətin və Tehrana iqtisadi təzyiqin Vaşinqton üçün daha əlverişli olduğunu bildirib.
Bu yanaşma göstərir ki, ABŞ-nin prioriteti yalnız tanker hərəkətini bərpa etmək deyil. Vaşinqton Hörmüz məsələsini İranın nüvə proqramı və gələcək mümkün razılaşma üçün əsas təzyiq vasitələrindən biri kimi saxlamaq istəyir.
Görüş ərəfəsində bölgədə hərbi gərginliyin artması da diplomatik təşəbbüsə zərbə vurdu. Səudiyyə Ərəbistanının Hörmüzdən yan keçən əsas Şərq–Qərb neft kəməri İraq ərazisindən buraxıldığı bildirilən dronlarla vuruldu. Yəməndəki husilərin Bab əl-Məndəb istiqamətində irəliləməsi isə dünya neft daşımalarının ikinci mühüm su yolunu da risk altına saldı.
Hörmüzdəki məhdudiyyətlər fevralın 28-də ABŞ və İsrailin İrana zərbələri ilə başlayan regional müharibədən bəri davam edir. Salalah görüşünün təxirə salınması və Səudiyyə kəmərinin vurulması fonunda neftin qiyməti may ayından bəri ilk dəfə yenidən 100 dolları keçib.
Beləliklə, Oman təşəbbüsünün uğursuzluğu bir həqiqəti üzə çıxardı: İranla Körfəz ölkələri arasında ABŞ-siz regional razılaşma əldə etmək hələlik mümkün görünmür. Hörmüz artıq təkcə gəmiçilik məsələsi deyil. Boğaz Tehran üçün iqtisadi və siyasi müqavimət, Vaşinqton üçün isə İranı güzəştə məcbur etmək vasitəsinə çevrilib.
Hörmüzün açarı formal olaraq region ölkələrinin əlindədir. Lakin qapının nə zaman açılacağına hələ də Tehranla Vaşinqton arasındakı savaş qərar verir.
