Digər araşdırmalara əsasən isə Şamaxı şəhəri və ətraf kəndlərdə ümumilikdə on minlərlə insanın qətlə yetirildiyi ehtimal edilir
XX əsrin əvvəllərində baş verən faciəli hadisələr Azərbaycan tarixində dərin iz buraxmışdır. Bu hadisələr içərisində 1918-ci ildə Şamaxıda törədilmiş kütləvi qırğınlar xüsusi yer tutur. Həmin hadisələr yalnız bir dövrün faciəsi deyil, həm də bu günə qədər tam şəkildə araşdırılmamış, bir çox məqamları qaranlıq qalan tarixi hadisələr silsiləsidir. Məhz buna görə də Şamaxı hadisələri ilə bağlı tədqiqat işləri hələ də davam edir və bu mövzu aktuallığını qoruyub saxlayır.
1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən hadisələr ümumilikdə Azərbaycan ərazisində geniş miqyaslı zorakılıqların tərkib hissəsi idi. Bu dövrdə Bakı, Quba və digər bölgələrlə yanaşı, Şamaxı da ağır hücumlara məruz qalmışdır. Silahlı dəstələrin şəhərə daxil olaraq mülki əhaliyə qarşı kütləvi qətllər törətdiyi, yaşayış məntəqələrinin dağıdıldığı və yandırıldığı tarixi mənbələrdə qeyd olunur.
Şamaxı hadisələrinin ən faciəvi tərəfi ondan ibarət idi ki, qırğınlar əsasən dinc əhaliyə qarşı yönəlmişdi. Qadınlar, uşaqlar və yaşlılar xüsusi amansızlıqla qətlə yetirilmiş, şəhər və kəndlər demək olar ki, yerlə-yeksan edilmişdir.
Müxtəlif tədqiqatlarda Şamaxıda baş verən qırğınların miqyası barədə fərqli rəqəmlər göstərilir. Bəzi mənbələrdə minlərlə insanın öldürüldüyü qeyd olunur. Ekspert hesablamalarına görə, təkcə Şamaxı qəzasının onlarla kəndində minlərlə azərbaycanlı həyatını itirmişdir.
Digər araşdırmalara əsasən isə Şamaxı şəhəri və ətraf kəndlərdə ümumilikdə on minlərlə insanın qətlə yetirildiyi ehtimal edilir. Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan öz doğma torpaqlarından didərgin düşmüş, sosial və iqtisadi həyat tamamilə iflic vəziyyətinə düşmüşdür.
Hadisələrdən dərhal sonra onların araşdırılması məqsədilə 1918-ci ilin iyul ayında Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradılmışdır. Bu komissiya Şamaxı da daxil olmaqla müxtəlif bölgələrdə baş vermiş qırğınlarla bağlı faktları toplamaqla məşğul olmuşdur.
Komissiyanın materialları çox geniş olmuş, yüzlərlə şahid ifadəsi, rəsmi sənədlər və maddi zərərlərin hesablanması ilə bağlı məlumatlar toplanmışdır. Bu sənədlər hadisələrin real miqyasını ortaya qoymaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Həsən Abulov – Zərdab Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədr müavini
