20 Yanvar hadisələri təkcə qanlı bir faciə deyil, həm də Sovet imperiyasının Azərbaycandakı siyasi və hüquqi dayaqlarının dağılmasının simvolu oldu
1990-cı il yanvarın 19-dan 20-yə keçən gecə Bakı şəhərində baş verən və tarixə “Qanlı Yanvar” olaraq daxil olan hadisə Azərbaycan üçün faciəli olduğu qədər həm də dönüş nöqtəsi oldu. O gecə Sovet İttifaqı rəhbərliyinin qərarıyla ölkəyə yeridilmiş sovet ordusu dinc əhaliyə qarşı amansız qüvvə tətbiq etdi və nəticədə çoxlu sayda mülki şəxs həlak oldu, yaralandı və həbs edildi. Bu qanlı hərbi aksiya Sovet imperiyasının Azərbaycandakı siyasi və hüquqi mövqelərini geri dönməz şəkildə sarsıtdı.
Sovet hakimiyyəti 1920-ci ildən etibarən Azərbaycanı mərkəzdən idarə olunan bir sistemdə saxlamışdı. Azərbaycan SSR-i Konstitusiyası rəsmi olaraq müəyyən siyasi və hüquqi status versə də, əsas siyasi və idarəetmə gücü mərkəzi sovet orqanları və Kommunist Partiyası strukturlarında toplanmışdı. Bu struktur həm siyasi səlahiyyətləri, həm də hüquqi çərçivəni Moskva tayin edirdi; yerli liderlər çox vaxt mərkəzin göstərişi ilə hərəkət edirdilər.
Lakin 1980-ci illərin sonlarında SSRİ daxilində demokratikləşmə çağırışları və milli azadlıq hərəkatları güclənməyə başladı. Azərbaycan xalqı da öz müstəqilliyini və suverenliyini tələb edən geniş ictimai hərəkat yaratdı. Bu hərəkat Sovet hakimiyyətinin legitimliyini ciddi dərəcədə sarsıtdı və onun Azərbaycandakı siyasi dayaqlarını zəifləməyə məcbur etdi.
Sovet rəhbərliyi Azərbaycanın daxili vəziyyətini “qarışıqlıq” kimi qiymətləndirərək, demokratik və milli hərəkatı yatırmaq üçün 26,000-ə yaxın sovet qoşununu Bakıya və digər şəhərlərə yeritdi. Bu hərbi əməliyyat “Udar” (Zərbə) adı ilə kodlaşdırılmışdı və Azərbaycan SSR Konstitusiyasının müvafiq müddəalarına zidd olaraq fövqəladə vəziyyət elan edilmişdi.
Bu faciə Sovet hakimiyyətinin siyasi dayaqlarını zəiflətməklə yanaşı, onun hökmranlıq iddiasına qarşı ciddi ictimai şübhə doğurdu. Azərbaycan xalqı sovet hakimiyyətinin “xalqın rifahını qorumaq” rolunu itirdiyini açıq şəkildə gördü və sovet siyasi strukturları artıq xalq nəzarəti altında deyil, əksinə xalqın qarşısında düşmən kimi görünməyə başladı.
Hadisənin ardınca ölkədə Sovet İttifaqına qarşı narazılıq tamamən kütləvi xarakter aldı; yerli vətəndaşlar partiya biletlərini yandıraraq Kommunist Partiyasından kütləvi şəkildə istefa etdilər. Bu, Sovet hakimiyyətinin siyasi dayaqlarının Mexaniki deyil, əsl ictimai dəstəyinin də tükəndiyini göstərirdi.
Sovet rəhbərliyinin hüquqi manipulyasiyaları — məsələn, fövqəladə vəziyyətin tətbiqi və buna dair qərarın qəflətən elan olunması — sovet hüquq sisteminə etimadı sarsıtdı. Xalq bu hərəkəti Sovet konstitusiyasının kobud şəkildə pozulması kimi qəbul etdi.
Hadisədən sonra siyasi hüquqi qiymətin verilməsi prosesi Sovet hakimiyyətinin deyil, məhz Azərbaycan qanunvericiləri tərəfindən başladı. 1994-cü ildə Azərbaycan Milli Məclisi Qanlı Yanvar hadisələrini siyasi-hüquqi qiymətləndirərək onları “Sovet hərbi təcavüzü və cinayəti” kimi rəsmi şəkildə etiraf etdi.
20 Yanvar faciəsi Azərbaycan milli azadlıq hərəkatını daha da gücləndirdi və xalq arasında birliyin, milli şüurun formalaşmasına səbəb oldu. Bu hərəkatın nəticələri sonunda 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyinin bərpa olunmasına gətirib çıxardı. Hadisə sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda siyasi və hüquqi dayaqlarını müstəmləkə məntiqindən müstəqil dövlətçilik iddialarına doğru dəyişdirdi.
Rasim Hüseynov – Zərdab Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədri
