Son iki əsrdə baş vermiş hadisələr azərbaycanlıların tarixində silinməz iz qoymuşdur
Son iki əsr ərzində Cənubi Qafqaz regionunda baş verən ictimai-siyasi proseslər azərbaycanlıların taleyinə dərin təsir göstərmiş, xalqımızın tarixində ağır və faciəli səhifələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu dövr ərzində müxtəlif mərhələlərdə həyata keçirilmiş məqsədyönlü siyasətlər nəticəsində azərbaycanlı əhali öz doğma yurdlarından sıxışdırılmış, demoqrafik tarazlıq süni şəkildə dəyişdirilmiş və milli-mədəni irs ciddi dağıntılara məruz qalmışdır. Tarixi mənbələr və aparılan tədqiqatlar göstərir ki, bu proseslər təsadüfi xarakter daşımamış, müəyyən ideoloji və siyasi məqsədlərə xidmət etmişdir.
XIX əsrin əvvəllərindən etibarən regionda yeni siyasi reallıqlar formalaşmağa başlamış, imperiya maraqları çərçivəsində əhalinin etnik tərkibinə müdaxilələr həyata keçirilmişdir. Bu dövrdə azərbaycanlıların yaşadıqları ərazilərdən mərhələli şəkildə çıxarılması, onların yerinə başqa etnik qrupların yerləşdirilməsi siyasəti gücləndirilmişdir. Nəticədə əsrlərlə formalaşmış sosial və mədəni mühit pozulmuş, bölgədə etnik qarşıdurmaların əsası qoyulmuşdur. Bu proseslər yalnız fiziki məkan dəyişikliyi ilə məhdudlaşmamış, həm də xalqın tarixi yaddaşına, mədəni kimliyinə və irsinə yönəlmiş zərbələrlə müşayiət olunmuşdur.
XX əsrin əvvəllərində baş verən hadisələr isə bu siyasətin daha açıq və qəddar formaya keçdiyini göstərir. 1918-ci ilin mart və aprel aylarında baş verən qırğınlar tarixdə xüsusi qəddarlığı ilə seçilən faciələrdən biri kimi yadda qalmışdır. Həmin dövrdə müxtəlif silahlı dəstələrin iştirakı ilə Bakı şəhərində və Azərbaycanın digər bölgələrində dinc əhaliyə qarşı genişmiqyaslı zorakılıqlar törədilmişdir. Bu hadisələr zamanı minlərlə insan yalnız milli və dini mənsubiyyətinə görə həyatını itirmiş, yaşayış məntəqələri dağıdılmış və insanlar öz yurd-yuvalarını tərk etməyə məcbur olmuşlar.
Xüsusilə Şamaxı, Quba, Qarabağ, Naxçıvan və digər bölgələrdə baş verən hadisələr faciənin miqyasını daha aydın şəkildə göstərir. Şamaxıda çoxsaylı kəndlərin yerlə-yeksan edilməsi, Qubada yüzlərlə yaşayış məntəqəsinin dağıdılması və kütləvi qətllərin törədilməsi bu dövrün ən ağır nəticələri sırasındadır. Quba ərazisində aşkar edilmiş kütləvi məzarlıqlar həmin hadisələrin canlı sübutu kimi çıxış edir. Bu məzarlıqlarda qadınların, uşaqların və yaşlı insanların qalıqlarının tapılması hadisələrin yalnız hərbi toqquşma deyil, mülki əhaliyə qarşı yönəlmiş sistemli zorakılıq olduğunu təsdiqləyir.
İrəvan quberniyasında və digər ərazilərdə baş verən köçürmələr və zorakılıqlar nəticəsində isə yüz minlərlə azərbaycanlı öz doğma torpaqlarından didərgin salınmışdır. Bu proseslər təkcə fiziki məhv və ya köçlə nəticələnməmiş, həm də insanların sosial həyatına, iqtisadi vəziyyətinə və mədəni inkişafına ciddi zərbə vurmuşdur. Tarixi abidələrin dağıdılması, məscidlərin və digər dini ocaqların məhv edilməsi xalqın mənəvi dəyərlərinə qarşı yönəlmiş siyasətin tərkib hissəsi olmuşdur.
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bu hadisələrin araşdırılması və onlara siyasi-hüquqi qiymət verilməsi istiqamətində mühüm addımlar atılmışdır. Bu sahədə xüsusi rolu olan Heydər Əliyev tərəfindən imzalanmış müvafiq sənədlər nəticəsində 31 Mart hadisələrinə dövlət səviyyəsində münasibət bildirilmiş və bu faciənin milli yaddaşda layiqli yer tutması təmin edilmişdir. Bu siyasət sonrakı dövrdə də davam etdirilmiş, İlham Əliyev tərəfindən həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində tarixi həqiqətlərin beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində mühüm layihələr reallaşdırılmışdır.
Abdulbağı Fazilli – Zərdab şəhər sakini, fəal gənc
