1998-ci ildə qəbul edilən qərarla 31 mart tarixi Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunmağa başlanıb
Tarix boyu Cənubi Qafqaz regionunda baş verən mürəkkəb siyasi proseslər yerli xalqların taleyinə ciddi təsir göstərib. Bu hadisələrin fonunda azərbaycanlı əhali də müxtəlif dövrlərdə zorakılıq, köçürülmə və ağır sosial-siyasi təzyiqlərlə üzləşib. Xüsusilə XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində bölgədə dəyişən geosiyasi şərait milli münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb olub.
Araşdırmalar göstərir ki, həmin dövrdə baş verən toqquşmalar və münaqişələr nəticəsində çoxsaylı yaşayış məntəqələri dağıdılıb, dinc əhali zərər çəkib. 1905–1908-ci illər hadisələri, eləcə də 1918-ci ilin mart-aprel aylarında baş verən faciələr bu baxımdan xüsusi yer tutur. Tarixdə “Mart hadisələri” kimi qalan bu dövr ərzində Bakı və ətraf bölgələrdə, həmçinin Şamaxı, Quba və digər ərazilərdə ağır qırğınlar qeydə alınıb.
Sonrakı mərhələlərdə də regionda etnik zəmində gərginliklər davam edib. XX əsrin ortalarında – 1948–1953-cü illərdə minlərlə azərbaycanlı öz doğma yurdlarından köçürülərək başqa ərazilərə yerləşdirilib. Bu proseslər əhalinin demoqrafik strukturuna da təsirsiz ötüşməyib. 1988-ci ildən başlayaraq isə keçmiş SSRİ məkanında baş verən siyasi dəyişikliklər fonunda yeni münaqişə mərhələsi yaranıb və bu da kütləvi köçlərə və humanitar problemlərə səbəb olub.
1992-ci ildə baş verən Xocalı faciəsi isə müasir dövrün ən ağır hadisələrindən biri kimi yadda qalıb. Bu hadisə zamanı çoxsaylı mülki şəxslər həyatını itirib, yaralananlar və əsir düşənlər olub. Bu kimi hadisələr region tarixində dərin iz buraxaraq kollektiv yaddaşın bir hissəsinə çevrilib.
Müstəqillik əldə edildikdən sonra Azərbaycan dövləti bu hadisələrin araşdırılması, onlara hüquqi-siyasi qiymət verilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması istiqamətində müxtəlif addımlar atıb. Xüsusilə 1998-ci ildə qəbul edilən qərarla 31 mart tarixi Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi qeyd olunmağa başlanıb. Eyni zamanda, müxtəlif memorial komplekslər və xatirə abidələri yaradılaraq qurbanların xatirəsi əbədiləşdirilib.
Bu gün regionda yeni reallıqlar formalaşır və post-münaqişə dövründə bərpa və yenidənqurma işləri həyata keçirilir. Məqsəd yalnız infrastrukturun deyil, həm də sosial həyatın bərpası, köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının təmin olunmasıdır. Bununla yanaşı, keçmişdə baş verən hadisələrin unudulmaması, gələcək nəsillərə düzgün şəkildə çatdırılması və oxşar faciələrin təkrarlanmaması üçün tarixi yaddaşın qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Gülnaz Məmmədova – Zərdab şəhər sakini, təqaüdçü
