1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlıların qətli təkcə bir regionun faciəsi deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biridir
1918–1920-ci illər Cənubi Qafqaz tarixində ən mürəkkəb və faciəli dövrlərdən biri kimi yadda qalmışdır. Bu illərdə xüsusilə İrəvan və onun ətraf ərazilərində yaşayan azərbaycanlı əhali kütləvi zorakılıqlara, qırğınlara və məcburi köçürülmələrə məruz qalmışdır. Hadisələrin mahiyyətini anlamaq üçün həmin dövrün siyasi vəziyyətinə, hərbi proseslərinə və etnik qarşıdurmaların səbəblərinə kompleks şəkildə baxmaq vacibdir.
1917-ci ildə Rusiyada baş verən Fevral və Oktyabr inqilabları nəticəsində imperiyanın dağılması Cənubi Qafqazda hakimiyyət boşluğu yaratdı. Bu boşluq müxtəlif milli qüvvələrin silahlı təşkilatlanmasına səbəb oldu. Xüsusilə, Qafqaz cəbhəsindən geri çəkilən rus qoşunlarının silahları bölgədə fəaliyyət göstərən erməni silahlı dəstələrinin əlinə keçdi və bu, regionda güc balansını dəyişdirdi.
Eyni zamanda, Osmanlı-Rusiya müharibəsi nəticəsində Şərqi Anadoludan gələn erməni qaçqınlarının böyük hissəsi İrəvan quberniyasına yerləşdirildi. Bu isə torpaq və yaşayış sahələri uğrunda gərginliyi daha da artırdı. 1918-ci ilin əvvəllərindən başlayaraq İrəvan quberniyasında azərbaycanlı kəndlərinə qarşı sistemli hücumlar həyata keçirildi. Mənbələr göstərir ki, qısa müddət ərzində yüzlərlə yaşayış məntəqəsi dağıdılmışdır.Təkcə 1918-ci ilin ilk aylarında İrəvan, Eçmiədzin, Sürməli və Novo-Bəyazid qəzalarında 198 kənd dağıdılmışdır Təxminən 135 min azərbaycanlı qırğınlara məruz qalmışdır. Bu hücumlar yalnız hərbi toqquşmalarla məhdudlaşmırdı. Mülki əhali də birbaşa hədəfə alınır, kəndlər yandırılır, əhali ya qətlə yetirilir, ya da didərgin salınırdı. İrəvan şəhəri də bu prosesdən kənarda qalmadı. Şəhərdə yaşayan azərbaycanlı əhali həm fiziki zorakılıqlara, həm də sosial-iqtisadi təzyiqlərə məruz qaldı.1918–1919-cu illərdə baş verən hadisələr nəticəsində on minlərlə insan həyatını itirdi, əhali kütləvi şəkildə qaçqın vəziyyətinə düşdü, azərbaycanlılara məxsus məktəblər və mədəni ocaqlar bağlandı.1919-cu ilə aid hesabatlarda qeyd olunur ki, qırğınlar və talanlar nəticəsində 100–120 min nəfərədək azərbaycanlı həlak olmuş, on minlərlə insan isə başqa bölgələrə qaçqın düşmüşdür.
Bu hadisələrin ən ciddi nəticələrindən biri regionun etnik tərkibinin kəskin şəkildə dəyişməsi oldu.1916-cı ildə İrəvan quberniyasında 300 mindən çox azərbaycanlı yaşayırdı 1920-ci ilin sonuna doğru bu rəqəm təxminən 10 min nəfərə qədər azaldı
Bu faktlar göstərir ki, qırğınlar yalnız lokal hadisələr deyil, geniş miqyaslı etnik təmizləmə siyasətinin tərkib hissəsi idi. Yüzlərlə kəndin dağıdılması və yerli əhalinin məhv edilməsi nəticəsində bölgənin demoqrafik xəritəsi tamamilə dəyişdi. Bütün bu ağır şəraitə baxmayaraq, azərbaycanlı əhali müqavimət göstərməyə çalışırdı. İrəvan Müsəlman Milli Şurası yaradılmış, yerli özünümüdafiə dəstələri təşkil olunmuşdu.
Bununla yanaşı, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti də İrəvan bölgəsində yaşayan azərbaycanlılara siyasi və humanitar dəstək göstərməyə çalışırdı. Lakin mürəkkəb beynəlxalq vəziyyət və hərbi balansın qeyri-bərabərliyi bu səylərin effektini məhdudlaşdırırdı.1918–1920-ci illərdə İrəvan və ətraf bölgələrdə baş verən hadisələr geniş miqyaslı zorakılıq və qırğınlarla müşayiət olunmuşdur, mülki əhaliyə qarşı yönəlmişdir, regionun etnik strukturunu köklü şəkildə dəyişdirmişdir Bu dövr Azərbaycan tarixşünaslığında azərbaycanlılara qarşı həyata keçirilmiş sistemli zorakılıq və deportasiya siyasəti kimi qiymətləndirilir.
1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlıların qətli təkcə bir regionun faciəsi deyil, bütövlükdə Cənubi Qafqaz tarixinin ən ağrılı səhifələrindən biridir. Bu hadisələr nəticəsində minlərlə insan həyatını itirmiş, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşmüş və bölgənin demoqrafik siması dəyişmişdir.
Fuad Eyvazov – Məmmədqasımlı kənd sakini, sahibkar
