XX əsrin sonlarında Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi fonunda baş verən hadisələr sırasında Xocalı soyqırımı Azərbaycan tarixinin ən faciəli səhifələrindən biri hesab olunur. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə Dağlıq Qarabağ bölgəsində yerləşən Xocalı şəhərinə hücum nəticəsində yüzlərlə mülki şəxs qətlə yetirilmiş, əsir götürülmüş və şəhər dağıdılmışdır. Bu hadisənin hüquqi qiymətləndirilməsi beynəlxalq humanitar hüquq və soyqırımı anlayışı baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Xocalı şəhəri strateji mövqeyinə görə münaqişə dövründə mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Hücum nəticəsində müxtəlif mənbələrə görə 600-dən artıq mülki şəxs öldürülmüş, qadın və uşaqlar daxil olmaqla çox sayda insan yaralanmış, girov götürülmüş və itkin düşmüşdür. Hadisələr geniş miqyaslı zorakılıq, mülki əhalinin hədəf alınması və şəhərin tamamilə dağıdılması ilə müşayiət olunmuşdur.
Bu faktlar hadisənin yalnız hərbi əməliyyat deyil, mülki əhaliyə qarşı sistemli zorakılıq kimi qiymətləndirilməsi müzakirələrinə səbəb olmuşdur.
Soyqırımı termini ilk dəfə hüquqşünas Raphael Lemkin tərəfindən işlədilmiş və daha sonra beynəlxalq hüquqa daxil edilmişdir. 1948-ci ildə qəbul edilən Soyqırımı cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında Konvensiya soyqırımını aşağıdakı əməllərdən hər hansı birinin milli, etnik, irqi və ya dini qrupu tam və ya qismən məhv etmək niyyəti ilə törədilməsi kimi müəyyən edir.
Konvensiyaya görə soyqırımı cinayəti həm sülh, həm də müharibə dövründə beynəlxalq hüququn ən ağır cinayətlərindən biri sayılır.
Beynəlxalq humanitar hüquq, xüsusilə Cenevrə Konvensiyaları mülki şəxslərin qorunmasını tələb edir. Xocalıda qətlə yetirilənlərin böyük hissəsinin mülki şəxslər olması bu normaların pozulması kimi qiymətləndirilir.
Hadisələr zamanı kütləvi qətllər, işgəncələr, girov götürülmə və şəhərin dağıdılması faktları beynəlxalq cinayət hüququ baxımından müharibə cinayətləri və insanlığa qarşı cinayətlər elementlərini əhatə edir.
Soyqırımı cinayətinin əsas hüquqi elementi xüsusi məhvetmə niyyətidir. Xocalı hadisələrinin soyqırımı kimi tanınması ilə bağlı hüquqi mübahisələr məhz bu niyyətin sübutu ətrafında formalaşır. Bir sıra dövlətlər və təşkilatlar hadisələri soyqırımı kimi tanımış, digərləri isə hüquqi qiymətləndirməni müzakirə predmetinə çevirmişdir.
Azərbaycan Respublikası Xocalı hadisələrini soyqırımı kimi qiymətləndirərək beynəlxalq səviyyədə tanınması istiqamətində fəaliyyət göstərir. Müxtəlif ölkələrin parlamentləri və yerli qanunverici orqanları hadisələrlə bağlı qətnamələr qəbul etmiş, faciəni qınayan bəyanatlar vermişdir. Bu proses beynəlxalq hüquqda presedentlərin formalaşması və tarixi hadisələrin hüquqi statusunun müəyyən olunması baxımından əhəmiyyətlidir.
“Xocalı Soyqırımı”nın hüquqi anlayışı beynəlxalq humanitar hüquq, soyqırımı konsepsiyası və müharibə cinayətləri doktrinasının kəsişməsində formalaşan kompleks məsələdir. Hadisələrin hüquqi qiymətləndirilməsi zamanı mülki əhaliyə qarşı zorakılıq faktları, beynəlxalq konvensiyaların müddəaları və xüsusi məhvetmə niyyətinin mövcudluğu əsas kriteriyalar kimi çıxış edir. Bu mövzunun araşdırılması yalnız tarixi ədalətin bərpası deyil, həm də beynəlxalq hüququn effektivliyinin və mülki əhalinin qorunması mexanizmlərinin gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Həsən Abulov – Zərdab Rayon Ağsaqqallar Şurasının sədr müavini
